Październikowy zjazd stacjonarny programu „Archikultura – edukator architektoniczny” poświęcony był badaniu przestrzeni poprzez dwa najważniejsze dzieła Oskara i Zofii Hansenów: osiedle Przyczółek Grochowski oraz dom w Szuminie. Punktem odniesienia była koncepcja Formy Otwartej, ujmująca architekturę jako proces i środowisko współtworzone przez użytkowników.
Program odwoływał się do podejścia projektowego i dydaktycznego rozwijanego przez Hansenów, akcentującego uczenie poprzez doświadczenie, świadomą obserwację i eksperyment. Uczestnicy zrealizowali pełny proces badawczy – od bezpośredniego poznania przestrzeni, przez jej dokumentację i analizę percepcyjną, aż po refleksję nad znaczeniem zebranych obserwacji dla praktyk projektowych i edukacyjnych
Dzień 1 – Warszawa: Przyczółek Grochowski
Pierwszy dzień zajęć poświęcony był analizie osiedla Przyczółek Grochowski jako przestrzeni, w której idee Oskara Hansena można odczytywać zarówno w skali urbanistycznej, jak i w codziennych praktykach użytkowników. Uczestnicy pracowali w perspektywie percepcyjnej i materialnej, łącząc obserwację ruchu, atmosfery i relacji przestrzennych z analizą procesów zachodzących w architekturze.
Podczas spaceru badawczego, prowadzonego przez dr. inż. arch. Jana Szota (Politechnika Poznańska), uczestnicy poznawali zasady Formy Otwartej oraz koncepcję Linearnego Systemu Ciągłego. Realizowane ćwiczenie „Rekord zatrzymania” pozwalało dokumentować punkty zatrzymania, sekwencje ruchu, relacje między architekturą, zielenią i użytkownikami oraz jakość przestrzeni. Zebrane obserwacje stanowiły podstawę do formułowania pierwszych wniosków dotyczących funkcjonowania osiedla i sposobów jego codziennego użytkowania.
W kolejnej części dnia dr Mateusz Włodarek (NIAiU) wprowadził uczestników w perspektywę nowego materializmu, ukazując architekturę jako proces nieustannego stawania się. Badania terenowe obejmowały dokumentację śladów użytkowania, prowizorycznych napraw, zmian funkcji, działania niewidocznych infrastruktur oraz relacji między ludźmi, materiałami, technologiami i środowiskiem. Dyskusja podkreślała znaczenie analizy materialnych biografii dla współczesnych praktyk projektowych.
Dzień 2 – Szumin: Forma Otwarta w praktyce
Moduł w Szuminie poprowadził Tomasz Fudala, kurator z Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, od lat zajmujący się twórczością Oskara i Zofii Hansenów oraz współczesnymi praktykami architektonicznymi. Podczas spaceru interpretacyjnego po domu Hansenów uczestnicy analizowali, w jaki sposób zasady Formy Otwartej – elastyczność, zmienność i współtworzenie – zostały przełożone na rozwiązania przestrzenne. Omawiano relacje ruchu i sekwencji przestrzeni, światło i materiały, powiązania wnętrza z krajobrazem oraz gesty projektowe ujawniające dydaktyczne podejście Hansenów. Dom został przedstawiony jako laboratorium myślenia projektowego.
W ramach wizyty kurator omówił również wystawę „Open Nesting”, zrealizowaną w ogrodzie domu Hansenów. Ekspozycja dokumentowała efekty wyjazdu studyjnego studentów Bergen School of Architecture, znanej z unikatowego programu opartego na pracy terenowej i procesowym podejściu do projektowania.
Dział Edukacji NIAiU zrealizował moduł poświęcony metodzie Krzywej Wrażeń Kazimierza Wejcherta. Uczestnicy analizowali przestrzeń wokół domu Hansenów, rejestrując zmiany intensywności doznań podczas przejścia wyznaczoną trasą i przedstawiając je w formie wykresów. Porównanie powstałych zapisów pozwoliło dostrzec zarówno wspólne wzorce percepcji, jak i różnice wynikające z indywidualnego doświadczenia. Praca z Krzywą Wrażeń ujawniła także związki między sposobem odbioru przestrzeni a zasadami Formy Otwartej, podkreślając znaczenie świadomej obserwacji w procesie projektowym i edukacyjnym.
W ramach podsumowania pracy terenowej uczestnicy zaprezentowali przygotowane wcześniej prace stanowiące ich autorskie interpretacje Formy Otwartej. Przedstawione realizacje ukazywały indywidualne sposoby rozumienia otwartości, zmienności i relacji użytkownika z przestrzenią, a także różnorodne metody obserwacji i reprezentacji. Dyskusja towarzysząca prezentacjom podkreśliła znaczenie prostych narzędzi graficznych jako efektywnych środków analizy, komunikacji i refleksji projektowej w edukacji architektonicznej.
Warsztaty realizowane podczas zjazdu pozwoliły uczestnikom:
- poznać Formę Otwartą w dwóch skalach – osiedla i domu,
- pracować z trzema kluczowymi metodami badawczymi: percepcją przestrzeni, biografiami materialnymi i Krzywą Wrażeń,
- rozwinąć umiejętność uważnej obserwacji, dokumentacji i analizy,
- stworzyć własne interpretacje Formy Otwartej jako narzędzia edukacyjne i projektowe,
- pogłębić rozumienie architektury jako dynamicznego środowiska współtworzonego przez ludzi, materiały, technologie i krajobraz.
Zjazd był intensywnym doświadczeniem łączącym praktykę terenową, refleksję teoretyczną i pracę twórczą a przede wszystkim pokazał, iż edukacja architektoniczna zaczyna się od uważnego patrzenia i świadomego bycia w przestrzeni.
Studia podyplomowe „Archikultura – edukator architektoniczny” realizowane są jako wspólne przedsięwzięcie Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej oraz Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki. Partnerem październikowego zjazdu w Warszawie było Muzeum Sztuki Nowoczesnej.
