Chiny: zagadka wielkiego odwrócenia?

Chiny miały druk, proch, kompas i zaawansowaną technologię na długo przed tym, zanim Europa wkroczyła na drogę rewolucji przemysłowej. W epoce Song były pod wieloma względami bogatsze i bardziej zaawansowane od Zachodu. A jednak w XIX wieku to właśnie Zachód przypłynął do Chin z działami, nowoczesną technologią i żądaniem otwarcia rynku. Jak doszło do tej zamiany ról?

Dlaczego Europa wyprzedziła Chiny pod względem rozwoju gospodarczego?

Od czasu publikacji przełomowej pracy Pomeranza (w 2000 roku) pojawiła się duża liczba artykułów i książek próbujących wyjaśnić zjawisko cudu gospodarczego. Znaczna część tej historii pozostaje przedmiotem sporów, w tym kwestia chronologii: kiedy dokładnie pojawiła się przepaść gospodarcza między tymi dwiema cywilizacjami? Kwestia ta wydaje się szczególnie istotna w odniesieniu do ostatnich kilku dekad: niedawne sukcesy gospodarcze Chin zdają się zaprzeczać wielu utartym stereotypom na temat chińskiej kultury lub postaw, rzekomo nieprzystających do kapitalizmu lub postępu gospodarczego. Argumenty takie jak ten przedstawiony przez Landesa (1998) wywodzą się ze starszej tradycji intelektualnej, opierającej się na idei głębokiej i niezmiennej przepaści kulturowej między Chinami a Zachodem, która straciła na popularności wśród naukowców.

Książka Pomeranza stanowiła użyteczne antidotum na niektóre z bardziej skrajnych argumentów dotyczących takich różnic kulturowych, wskazując na szereg „zaskakujących podobieństw” między Chinami a Zachodem (Pomeranz 2000, s. 29). Jednak dalej argumentujemy, iż intelektualne wahadło wychyliło się zbyt daleko w kierunku podkreślania podobieństw, a tym samym zatarło głębokie różnice między Chinami a Europą w wielu obszarach życia gospodarczego, społecznego i politycznego. Szereg kluczowych różnic odegrał zasadniczą rolę w powstaniu ogromnej luki w dochodzie per capita i standardach życia po rewolucji przemysłowej.

Rozwój Chin i Europy pokazuje, iż przewaga technologiczna nie musi oznaczać trwałej dominacji gospodarczej. najważniejsze pozostaje pytanie o źródła innowacyjności i warunki sprzyjające postępowi.

Czy Chiny mogą dogonić Zachód pod względem poziomu życia?

[…] pomimo szybkiego wzrostu i przemian gospodarczych, jakich doświadczyły Chiny od 1980 roku, przepaść w dochodzie na mieszkańca w stosunku do Zachodu przez cały czas istnieje. Jak pokazało doświadczenie ostatnich dekad, jest więcej dróg do industrializacji i dobrobytu gospodarczego niż ta, którą podążał Zachód. Niemniej jednak fakt, iż rewolucja przemysłowa miała miejsce na Zachodzie, a nie gdzie indziej, wywarł ogromny wpływ na historię świata. Wskazanie, iż imponujący wzrost gospodarczy Chin od 1980 roku koncentrował się na gałęziach przemysłu i technologiach opartych głównie na użytecznej wiedzy pierwotnie opracowanej w Europie, nie jest chełpieniem się; nie jest nim również uznanie, iż polityka Chin jest napędzana silnym pragnieniem wyrównania szans i naśladowania zachodniego sukcesu. Nie da się przewidzieć, czy Chiny w pełni dogonią Zachód pod względem standardów życia. Sugestia Iana Morrisa (2010), iż w dłuższej perspektywie przewaga Zachodu okaże się ulotna, może być słuszna lub nie – wielu uczonych z tak zwanej szkoły kalifornijskiej wydaje się tak uważać. W każdym razie historia Chin zmieniła się na zawsze przez wpływ zachodniej technologii. Chiński światopogląd, który wcześniej traktował kulturę Zachodu z nutką protekcjonalności i podejrzliwości, przekształcił się w taki, który postrzegał ją jako coś, co warto naśladować pod wieloma względami.

Chiny w epoce dynastii Song – kiedy Państwo Środka wyprzedzało Europę

Jak już wspomniano, teoria europejskiego cudu nie oddaje w pełni dramatycznej dynamiki historii globalnej w długiej perspektywie. To, co zaszło między Chinami a Europą, było czymś innym; nastąpiło odwrócenie sytuacji. Wszystko wskazuje na to, iż Chiny w okresie dynastii Song (960–1279) przeżywały złoty wiek i pod każdym względem wyprzedzały Europę, która w tym okresie dopiero powoli podnosiła się z głębokiego gospodarczego i politycznego zacofania.

Jakie wynalazki i technologie rozwinęły Chiny przed Europą?

Około 1250 roku chińska technologia była w wielu kwestiach znacznie bardziej zaawansowana niż europejska. Opracowano tam techniki i innowacje, które Europa przyjęła dopiero wieki później, a które często utożsamia się z postępem, w tym „wielką trójkę Bacona” (Bacon’s Big Three) – „nowoczesne” techniki, które, jak stwierdził Bacon w swoim dziele Great Instauration, zmieniły świat: druk, proch strzelniczy i kompas. Co więcej, lista chińskich osiągnięć jest znacznie dłuższa niż wielka trójka Bacona; obejmuje ona wyroby bawełniane, ceramikę, zaawansowaną konstrukcję statków, technologię hydrauliczną, papier i odlewanie żelaza, a także bardziej prozaiczne, ale użyteczne przedmioty, takie jak papier toaletowy, parasole i szczoteczki do zębów z włosiem.

Druk, proch strzelniczy i kompas to tylko część chińskiego dorobku technologicznego. Historia tych wynalazków stawia pytanie, dlaczego rewolucja przemysłowa rozpoczęła się ostatecznie w Europie.

Dlaczego Chiny utraciły przewagę technologiczną nad Europą?

Jednak w pewnym momencie po upadku dynastii Song w 1279 roku Chiny weszły w powolny proces technologicznego upadku – przynajmniej w porównaniu z tym, co działo się w Europie. Podczas gdy Joseph Needham i jego współpracownicy sporządzili obszerną listę odkryć naukowych i postępów technologicznych pochodzących z Chin, zestawienie tych przełomów pokazuje, iż bardzo kilka z nich miało miejsce po roku 1200, a żadne – po 1500 roku (Winchester 2008, s. 267–277).

Co badania naukowe mówią o upadku innowacyjności w Chinach?

Dwa niedawne opracowania stanowią ambitne próby zmierzenia rzeczywistego znaczenia upadku nauki i technologii w Chinach. Huang i in. (2024) stworzyli bazę danych Chinese Historical Inventions Database, dokumentującą 10 350 wynalazków. Doszli oni do wniosku, iż tendencja spadkowa liczby chińskich wynalazków rozpoczęła się już w VI wieku – wiele stuleci przed dynastią Ming, którą często uważa się za początek tego upadku. Co więcej, chińska innowacyjność całkowicie zatrzymała się po XIII wieku (Huang i in. 2024, s. 17). Odmienne podejście przyjęli Chen i Duan (2024), którzy przeanalizowali tematykę książek publikowanych w Chinach. Wykazali oni spadek liczby publikacji dotyczących nauki, technologii, inżynierii i matematyki (STEM) mniej więcej w czasie powstania dynastii Ming w 1368 roku. Tak czy inaczej, oba opracowania wskazują na ten sam fakt: Chiny traciły na znaczeniu jako główne źródło innowacji i postępu naukowego mniej więcej w tym samym czasie, gdy Europa rozpoczęła swoją drogę ku gospodarczej i technologicznej dominacji.

(…)

Cały fragment książki dostępny TUTAJ.