3 godzin temu
Co sprawia, iż ludzie są gotowi robić interesy z kimś, kogo nie znają? To z pozoru proste pytanie prowadzi do jednego z najważniejszych problemów ekonomii: skąd bierze się zaufanie potrzebne do rozwoju rynku, przedsiębiorczości i innowacji? Na to pytanie próbują odpowiedzieć Avner Greif, Joel Mokyr – laureat Nagrody Nobla z 2025 roku – i Guido Tabellini w książce Dwie drogi do dobrobytu, wydanej przez Wydawnictwo WEI. Ich porównanie historycznego rozwoju Europy i Chin pokazuje, iż o długofalowym sukcesie gospodarczym nie decydują wyłącznie zasoby, technologia czy sprawność administracji. Równie ważne są instytucje, które pozwalają ludziom współpracować poza kręgiem rodziny i najbliższych znajomych.
Zaufanie jest paliwem gospodarki
Rynek nie może funkcjonować bez zaufania. Przedsiębiorca inwestujący pieniądze, zawierający kontrakt czy pożyczający kapitał musi zakładać, iż druga strona dotrzyma umowy, natomiast im większa gospodarka, tym trudniej opierać takie relacje wyłącznie na osobistych znajomościach.
W społeczeństwie, w którym bezpieczeństwo transakcji zależy przede wszystkim od więzi rodzinnych i osobistych, naturalnym sposobem ograniczania ryzyka jest prowadzenie interesów z ludźmi, których już znamy. Taki system może być skuteczny w małej skali, ale znacznie trudniej na jego podstawie zbudować rozległy i anonimowy rynek.
Europa poszła inną drogą. Stopniowo rozwijały się rozwiązania pozwalające na współpracę również z osobami spoza własnej wspólnoty. Prawo, sądy i instytucje handlowe zaczęły zastępować osobistą znajomość jako gwarancję bezpieczeństwa transakcji. To właśnie zaufanie do obcych staje się w książce jednym z kluczy do zrozumienia europejskiej drogi do nowoczesnej gospodarki.
Dwa modele rozwoju gospodarczego
W Chinach przez stulecia ogromną rolę odgrywało scentralizowane państwo. Cesarska administracja zapewniała stabilność i porządek, ale jednocześnie skupiała w swoich rękach znaczną część władzy. Dla przedsiębiorców oznaczało to, iż reguły prowadzenia działalności były silnie uzależnione od decyzji aparatu państwowego.
W takim otoczeniu relacje z osobami posiadającymi wpływy mogły mieć większe znaczenie niż bezosobowe reguły. o ile państwo pozostaje ostatecznym arbitrem niemal każdej dziedziny życia gospodarczego, przedsiębiorca ma ograniczoną motywację do budowania niezależnych instytucji, które mogłyby funkcjonować poza jego kontrolą.
Średniowieczna Europa była pod tym względem znacznie bardziej rozdrobniona. Nie istniała jedna władza, która mogłaby w równym stopniu narzucić swoje zasady całemu kontynentowi. Miasta, kupcy i lokalne wspólnoty tworzyli własne mechanizmy rozwiązywania sporów i zabezpieczania transakcji. Rozwijały się m.in. prawo kupieckie, sądy handlowe oraz autonomiczne instytucje miejskie. Ich znaczenie wykraczało poza sam handel. Z czasem tworzyły one szerszą kulturę respektowania umów i praw własności.
Dlaczego konkurencja państw sprzyjała innowacjom?
Na pierwszy rzut oka mnogość państw i ciągła rywalizacja między nimi mogą wyglądać jak wada. Autorzy pokazują jednak, iż konkurencja polityczna mogła mieć również pozytywne konsekwencje gospodarcze.
Jeżeli jeden władca próbował ograniczyć określoną działalność albo zablokować nową technologię, przedsiębiorca czy wynalazca mógł próbować znaleźć miejsce, w którym spotka się z bardziej przyjaznym otoczeniem. Europa nie była jednym rynkiem politycznym, a to oznaczało, iż lokalna decyzja nie musiała kończyć całej historii danego pomysłu. Ta konkurencja tworzyła przestrzeń dla eksperymentowania.
W Chinach większa centralizacja pozwalała natomiast na szybkie wprowadzanie decyzji w całym państwie. Ta sama cecha mogła jednak działać w przeciwną stronę: jeżeli centralna władza uznała określone rozwiązanie za niepożądane, możliwość jego dalszego rozwoju mogła zostać poważnie ograniczona.
Instytucje ważniejsze niż sama technologia
Nie wystarczy przecież czegoś wynaleźć. Potrzebne pozostało otoczenie, w którym można taki wynalazek wykorzystać, sfinansować i rozpowszechnić. Dlatego autorzy zwracają uwagę na związek między instytucjami a gotowością do podejmowania ryzyka. Innowacja z definicji oznacza niepewność. Nie wiadomo, czy nowa technologia się sprawdzi, czy inwestycja przyniesie zysk i czy pomysł znajdzie klientów.
Gospodarka, która pozwala wielu podmiotom niezależnie eksperymentować, ma większą szansę na znalezienie przełomowych rozwiązań. Z kolei system, w którym najważniejsze decyzje zależą od jednego centrum władzy, może być bardzo sprawny w realizacji wybranej strategii, ale jednocześnie bardziej podatny na kosztowny błąd popełniony na najwyższym szczeblu.
Co historia Europy i Chin mówi o dzisiejszej gospodarce?
Szczególnie interesujące są wnioski dotyczące współczesnych Chin. Po reformach rozpoczętych pod koniec lat 70. XX wieku chińska gospodarka przeszła ogromną transformację. Autorzy wskazują, iż część jej sukcesu można wiązać z wykorzystaniem istniejących historycznie zdolności administracyjnych i państwowej koordynacji. Jednocześnie pojawia się pytanie o granice tego modelu.
O ile centralizacja może ułatwiać mobilizowanie zasobów i realizację wielkich projektów, o tyle gospodarka oparta na innowacjach potrzebuje również swobody eksperymentowania, konkurencji idei i możliwości popełniania błędów. A tego nie da się łatwo zaplanować odgórnie.
Czy dobrobyt zaczyna się od prawa?
Rozwój gospodarczy nie jest wyłącznie rezultatem przedsiębiorczości pojedynczych ludzi. Potrzebuje także reguł, które pozwalają tej przedsiębiorczości działać na dużą skalę.
Jeżeli można bezpiecznie zawrzeć umowę z nieznajomym, dochodzić swoich praw przed niezależnym sądem i mieć względną pewność, iż własność nie zostanie arbitralnie odebrana, koszt prowadzenia działalności spada. Powstaje przestrzeń do inwestowania, specjalizacji i podejmowania ryzyka. W tym sensie instytucje nie są dodatkiem do gospodarki, ale jednym z jej fundamentów.
Dwie drogi do dobrobytu nie oferują jednak banalnej historii o „dobrym Zachodzie” i „złych Chinach”. Ich argument jest znacznie bardziej interesujący: różne konfiguracje instytucjonalne tworzą odmienne bodźce dla przedsiębiorców, inwestorów i wynalazców. To właśnie te bodźce pomagają wyjaśnić, dlaczego dwa wielkie ośrodki cywilizacyjne obrały tak różne ścieżki rozwoju.
Książka, która pomaga zrozumieć gospodarkę
Dwie drogi do dobrobytu to wartościowa propozycja dla czytelników zainteresowanych ekonomią instytucjonalną, historią gospodarczą, rozwojem kapitalizmu i źródłami zachodniego dobrobytu. Jej największą zaletą jest połączenie perspektywy historycznej z ekonomiczną. Autorzy nie ograniczają się do opisu tego, co wydarzyło się w Europie i Chinach, ale próbują wyjaśnić mechanizmy stojące za tymi różnicami.
To książka szczególnie aktualna w czasach, gdy ponownie trwa dyskusja o tym, jaką rolę w gospodarce powinno odgrywać państwo, gdzie przebiegają granice jego władzy i jakie warunki są potrzebne, aby przedsiębiorczość oraz innowacyjność mogły się rozwijać.
Jeżeli więc szukamy odpowiedzi na pytanie, dlaczego jedne społeczeństwa budują trwały dobrobyt, a inne mają trudności z jego utrzymaniem, warto zacząć nie tylko od statystyk wzrostu czy poziomu technologicznego. Warto przyjrzeć się regułom, które pozwalają ludziom sobie ufać, także wtedy, gdy są dla siebie zupełnie obcy.
Książkę można kupić TUTAJ.
