2 godzin temu
Przez ostatnie osiemdziesiąt lat Europa mogła liczyć na amerykańskie gwarancje bezpieczeństwa. To pod ochronnym parasolem Stanów Zjednoczonych państwa Starego Kontynentu odbudowywały swoje gospodarki, rozwijały handel i budowały dobrobyt. Dziś coraz częściej pojawia się jednak pytanie, czy ten układ przetrwa.
Wybory do Kongresu USA z 3 listopada przyniosły zwycięstwo Demokratom, którzy zdobyli większość zarówno w Izbie Reprezentantów, jak i w Senacie. Donald Trump będzie musiał współpracować z Kongresem kontrolowanym przez politycznych przeciwników, a w Waszyngtonie rozpoczyna się kolejny etap sporu o kierunek amerykańskiej polityki. Dla Europy to kolejny powód, by zastanowić się, jak trwałe są dotychczasowe relacje transatlantyckie. Zwłaszcza iż rywalizacja z Chinami i wojna w Ukrainie już od kilku lat zmuszają Amerykanów do ponownego określania swoich strategicznych priorytetów.
Czy Europa poradziłaby sobie bez amerykańskiego parasola bezpieczeństwa? I co ewentualne osłabienie więzi transatlantyckich oznaczałoby dla Polski? W najnowszym książkowym „Skanerze” WEI przedstawiamy pięć książek, które pozwalają lepiej zrozumieć historię i przyszłość NATO oraz zmieniający się układ sił na świecie. Miłej lektury!
Czy kończy się epoka amerykańskiej Europy?
1. Glyn Morgan – „Powstanie i upadek amerykańskiej Europy”
Europa, jaką znamy, w dużej mierze powstała dzięki Amerykanom. To Stany Zjednoczone po II wojnie światowej pomogły odbudować zachodnioeuropejskie gospodarki, zapewniły im ochronę militarną i stworzyły warunki do integracji. Glyn Morgan w książce „Powstanie i upadek amerykańskiej Europy”, wydanej przez Wydawnictwo WEI, pokazuje, jak bardzo sukces Starego Kontynentu zależał od polityki Waszyngtonu.
Przez dziesięciolecia Europejczycy mogli koncentrować się na rozwoju gospodarczym, budowaniu państw opiekuńczych i wspólnego rynku. O bezpieczeństwo dbały przede wszystkim Stany Zjednoczone. Ten model miał jednak swoją cenę. Europa przyzwyczaiła się do tego, iż nie musi samodzielnie odpowiadać za własną obronę.
Dziś sytuacja się zmienia. Amerykanie coraz większą uwagę poświęcają rywalizacji z Chinami, a część amerykańskiej prawicy otwarcie kwestionuje dotychczasowy charakter relacji z Europą. Jednocześnie sam Stary Kontynent walczy z problemami gospodarczymi, politycznymi podziałami i ograniczonymi zdolnościami militarnymi.
Morgan rozważa, co może zastąpić dotychczasowy porządek. Przedstawia trzy możliwe kierunki rozwoju: Europę narodowo-suwerenistyczną, Europę globalną oraz Europę budującą własną polityczną i strategiczną podmiotowość. Każdy z nich wiąże się z innymi kosztami i wyzwaniami.
Najciekawsze jest jednak pytanie, które pozostawia czytelnikowi: czy Europa rzeczywiście chce być samodzielna, jeżeli oznacza to konieczność zwiększenia wydatków na obronność, podejmowania trudnych decyzji i brania odpowiedzialności za własne bezpieczeństwo?
Z polskiej perspektywy to lektura szczególnie ważna. Przypomina, iż dyskusja o przyszłości NATO nie sprowadza się do liczby amerykańskich żołnierzy stacjonujących w Europie. Chodzi o przyszłość całego porządku, w którym funkcjonujemy od zakończenia zimnej wojny.
Jak Polska znalazła się w NATO?
2. „Akces. Polska droga do NATO 1989–1999” – wybór i opracowanie Andrzej Turkowski
Dziś trudno wyobrazić sobie polską politykę bezpieczeństwa bez NATO. Tymczasem jeszcze na początku lat 90. członkostwo Polski w Sojuszu nie było wcale przesądzone. Zachodni politycy obawiali się reakcji Rosji, a przyszłość Europy po rozpadzie Związku Radzieckiego pozostawała wielką niewiadomą.
„Akces. Polska droga do NATO 1989–1999”, przygotowany przez Ośrodek KARTA, przypomina wydarzenia, które doprowadziły do przyjęcia Polski do Sojuszu Północnoatlantyckiego. To opowieść zbudowana z relacji polityków, dyplomatów, dziennikarzy i uczestników wydarzeń, którzy obserwowali narodziny nowego europejskiego porządku.
Książka pokazuje, ile wysiłku wymagało przekonanie zachodnich partnerów, iż rozszerzenie NATO leży również w ich interesie. Polska musiała nie tylko określić własne strategiczne cele, ale też prowadzić skomplikowaną grę dyplomatyczną między Waszyngtonem, europejskimi stolicami i Moskwą.
Najciekawsze jest to, jak niepewna wydawała się wówczas przyszłość. Z dzisiejszej perspektywy łatwo uznać polskie wejście do NATO za naturalną konsekwencję upadku komunizmu. Zgromadzone w książce relacje przypominają jednak, iż wcale nie musiało się tak skończyć.
To cenna lekcja także dzisiaj. Historia polskiej drogi do Sojuszu pokazuje, iż gwarancje bezpieczeństwa są wynikiem konkretnych decyzji politycznych, interesów państw i wieloletniej pracy dyplomatycznej. Nie można traktować ich jako czegoś, co zostało nam dane raz na zawsze.
Czy Zachód właśnie się rozpada?
3. Tomasz Wróblewski – „Rozpad. Koniec świata liberalnego”
Kryzys demokracji, rosnące napięcia społeczne, gospodarcza stagnacja Europy i osłabienie relacji transatlantyckich. Na pierwszy rzut oka to odrębne problemy, którymi zajmują się politycy, ekonomiści i eksperci od bezpieczeństwa. Tomasz Wróblewski w swojej najnowszej książce „Rozpad. Koniec świata liberalnego”, wydanej przez Wydawnictwo WEI, przekonuje jednak, iż wszystkie są częścią znacznie większego procesu.
Autor opisuje przemiany porządku, który powstał po II wojnie światowej, a po upadku Związku Radzieckiego wydawał się nie mieć poważnej alternatywy. Wolny rynek, demokracja liberalna, globalizacja i amerykańska dominacja miały zapewnić Zachodowi kolejne dekady stabilności i dobrobytu.
Co zatem poszło nie tak?
Wróblewski wskazuje między innymi na skutki polityki klimatycznej i dezindustrializacji, rewolucję medialną, konflikty wokół migracji oraz stopniową erozję gwarancji bezpieczeństwa. Jego zdaniem zachodni porządek słabnie nie tylko pod wpływem zewnętrznych zagrożeń, ale również własnych sprzeczności. Instytucje i wartości, które przez lata spajały społeczeństwa Zachodu, coraz częściej stają się przedmiotem politycznych sporów.
W kontekście przyszłości NATO szczególnie istotne jest pytanie o trwałość wspólnoty transatlantyckiej. Czy Europa i Stany Zjednoczone przez cały czas podzielają te same interesy? Czy wojskowy sojusz może pozostać silny, jeżeli jego członkowie coraz inaczej patrzą na gospodarkę, politykę i rolę państwa?
„Rozpad” nie jest wyłącznie książką o kryzysie liberalizmu. To również próba zrozumienia, dlaczego kończy się świat, do którego Zachód zdążył się przyzwyczaić. Wróblewski stawia przy tym niewygodne pytanie: czy największym zagrożeniem dla zachodniej cywilizacji są dziś Rosja i Chiny, czy może procesy zachodzące w jej własnym wnętrzu?
Dlaczego geografia wciąż rządzi światem?
4. Tim Marshall – „Więźniowie geografii. Nowe wyzwania”
Można zmieniać rządy, podpisywać traktaty i zawierać nowe sojusze, ale jednego politycy nie potrafią – zmienić geografii. Tim Marshall w książce „Więźniowie geografii” pokazuje, jak ogromny wpływ na światową politykę mają położenie państw, naturalne granice i dostęp do strategicznych szlaków handlowych.
W zaktualizowanym wydaniu autor przygląda się również wydarzeniom ostatnich lat, w tym wojnie w Ukrainie, wzrostowi znaczenia Chin i zmianom w amerykańskiej polityce zagranicznej.
Marshall tłumaczy, dlaczego Rosja tak wielką wagę przywiązuje do kontroli obszarów położonych na zachód od swoich granic, skąd wynika strategiczne znaczenie mórz otaczających Chiny i dlaczego Stany Zjednoczone coraz mocniej koncentrują się na Pacyfiku.
Dla Polski szczególnie ważne są rozważania dotyczące Europy Środkowo-Wschodniej. Nasze położenie od wieków wpływało na bezpieczeństwo kraju i przez cały czas pozostaje jednym z najważniejszych czynników kształtujących politykę zagraniczną.
Książka pozwala również lepiej zrozumieć problemy, przed którymi stoi NATO. jeżeli Stany Zjednoczone muszą poświęcać coraz więcej uwagi rywalizacji z Chinami, Europa będzie musiała zwiększyć własne możliwości obronne. Nie dlatego, iż Amerykanie nagle przestali interesować się europejskim bezpieczeństwem, ale dlatego, iż ich strategiczne priorytety obejmują również inne części świata.
Czy wojna w Ukrainie zmieniła Europę na zawsze?
5. Serhii Plokhy – „Rosja – Ukraina. Największe starcie XXI wieku”
Jeszcze kilkanaście lat temu wielu Europejczyków wierzyło, iż wielkie wojny między państwami należą już do przeszłości. Handel, kooperacja gospodarcza i międzynarodowe instytucje miały sprawić, iż militarne podboje przestaną się opłacać. Rosyjska agresja na Ukrainę pokazała, jak bardzo mylne było to przekonanie.
Serhii Plokhy, historyk związany z Uniwersytetem Harvarda, w książce „Rosja – Ukraina. Największe starcie XXI wieku” przygląda się historycznym korzeniom konfliktu i wydarzeniom, które doprowadziły do pełnoskalowej inwazji w lutym 2022 roku.
Autor opisuje relacje między Rosją a Ukrainą, rozwój ukraińskiej tożsamości narodowej i ambicje Moskwy, która nie pogodziła się z utratą wpływów na obszarze dawnego Związku Radzieckiego. Pokazuje również, jak historia stała się narzędziem politycznym wykorzystywanym do uzasadniania rosyjskiej agresji.
Wojna w Ukrainie to jednak nie tylko konflikt dwóch państw. To także spór o przyszły kształt europejskiego bezpieczeństwa. Czy każde państwo ma prawo samodzielnie wybierać swoje sojusze, czy też mocarstwa mogą narzucać sąsiadom własne strefy wpływów?
Książka Plokhy’ego przypomina, dlaczego dla Polski przyszłość NATO i obecność Stanów Zjednoczonych w Europie mają tak duże znaczenie. Pokazuje też, iż pokój nie jest stanem danym raz na zawsze, a bezpieczeństwo wymaga czegoś więcej niż wiary w dobre intencje innych państw.
