1 godzina temu
W Polsce pszenżyto jest drugim po pszenicy najczęściej uprawianym zbożem ozimym. Metodyka integrowanej produkcji dla tego gatunku (forma jara i ozima) ukazała się w 2025 r. Przedstawiamy w 14 punktach wykaz wymagań z syntetycznym opisem najważniejszych zagadnień.
Płatności w ramach ekoschematu do Integrowanej Produkcji (IP) roślin są przyznawane, o ile rolnik prowadzi uprawy roślin zgodnie z metodykami IP zatwierdzonymi przez Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa.
Metodyki IP dla roślin rolniczych opracowuje IOR–PIB przy współudziale instytutów badawczych, uczelni wyższych, COBORU oraz GIORiN. Zawierają one m.in. listę zabiegów i czynności obligatoryjnych z wymagalnością 100%.
Poniżej przedstawiono wykaz poszczególnych punktów z tej listy – z syntetycznym opisem najważniejszych zagadnień. Realizację wszystkich wymagań z listy obligatoryjnych czynności i zabiegów w systemie integrowanej produkcji należy udokumentować w notatniku.
Płodozmian w Integrowanej Produkcji – jakie są najlepsze przedplony dla pszenżyta?
Dobór odpowiedniego przedplonu ma istotny wpływ na wysokość plonu oraz jakość ziarna pszenżyta. adekwatny przedplon poprawia żyzność gleby, ułatwia wykonanie uprawek i siew w optymalnym terminie, a także ogranicza występowanie chorób, szkodników i chwastów.
Za bardzo dobre przedplony dla pszenżyta ozimego uznaje się:
- rośliny bobowate,
- rzepak,
- ziemniaki wczesne i średnio wczesne.
Dobre przedplony to kukurydza uprawiana na kiszonkę, owies oraz mieszanki bobowatych drobnonasiennych z trawami.
Nieodpowiednie przedplony stanowią pozostałe gatunki zbóż, które mogą sprzyjać rozwojowi chorób podstawy źdźbła. W przypadku pszenżyta jarego za najlepsze przedplony uznaje się:
- buraki,
- ziemniaki,
- rośliny oleiste,
- bobowate grubonasienne,
natomiast średnio przydatnym przedplonem jest kukurydza.
W IP pszenżyta dopuszcza się stosowanie zbóż jako przedplonu, pod warunkiem iż w poprzednich latach nie odnotowano występowania chorób, zwłaszcza wywoływanych przez grzyby z rodzaju Fusarium spp.
Rekomendacje COBORU – Jak wybrać odmiany do Integrowanej Produkcji?
Zarejestrowane odmiany pszenżyta, podobnie jak innych zbóż oraz głównych gatunków roślin rolniczych, są corocznie oceniane w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego (PDO).
Przy wyborze odmiany uwzględnia się wiele cech i adekwatności, spośród których najważniejsze znaczenie ma plenność.
Oprócz wielkości i jakości plonu istotne są również te cechy, w których występują największe różnice pomiędzy odmianami, takie jak odporność na choroby, wyleganie, zimotrwałość czy wymaganiaglebowe.
Postęp hodowlany oferuje dziesiątki odmian pszenżyta ozimego i jarego, które z powodzeniem można wykorzystać w IP. – Fot. M. PiśnyOdmiany charakteryzują się zróżnicowaną odpornością na najczęściej występujące choroby, co pozwala producentowi dobrać formę najlepiej dostosowaną do lokalnych warunków przyrodniczo-rolniczych.
Szeroka oferta odmian umożliwia wybór materiału siewnego optymalnego pod względem regionu uprawy, rodzaju gleby oraz planowanej technologii produkcji. Szczegółowe informacje na temat odmian zalecanych do uprawy dostępne są w aktualnych wykazach publikowanych przez Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU) na stronie pod podanym linkiem.
W przypadku zastosowania odmiany pochodzącej ze Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA) producent zobowiązany jest do uzasadnienia wyboru tej odmiany w kontekście zgodności z celami i zasadami integrowanej produkcji roślin.
Kwalifikowany materiał siewny pszenżyta – czy spełnienie standardu ESTA jest konieczne?
Do siewu należy stosować wyłącznie materiał siewny kategorii kwalifikowany, a dowody jego zakupu oraz etykiety nasienne należy przechowywać do ewentualnej kontroli.
Nasiona kwalifikowane są obligatoryjnie zaprawione, co stanowi podstawowy element profilaktyki ochrony roślin. W latach 2025–2026 dopuszcza się stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego zaprawionego w sposób inny niż zgodny ze standardem ESTA lub standardem równoważnym, przy zachowaniu pozostałych wymagań jakościowych.
Pszenżyto należy wysiewać w optymalnym terminie agrotechnicznym, dostosowanym do warunków glebowych i klimatycznych danego rejonu. W ramach IP dopuszcza się przesunięcie terminu siewu maksymalnie o 7 dni w przypadku wystąpienia przedłużających się niekorzystnych warunków pogodowych.
Odczyn pH i zasobność w składniki pokarmowe (NPK i Mg) – konieczne badania gleby
Konieczne jest wykonywanie analiz pH gleby i zawartości głównych składników pokarmowych(NPK i Mg) zgodnie z cyklami wskazanymi w metodyce, potwierdzone dokumentami.
Warunkiem uzyskania wysokiego plonu oraz efektywnego wykorzystania składników pokarmowych z nawozów jest utrzymanie optymalnego odczynu gleby. Zakwaszanie gleb jest procesem naturalnym i ciągłym, któremu sprzyja m.in. długotrwałe stosowanie nawozów mineralnych o działaniu zakwaszającym.
Pszenżyto wykazuje mniejszą wrażliwość na kwaśny odczyn gleby niż pszenica czy jęczmień, jednak reaguje pozytywnie na wapnowanie gleb kwaśnych, co przekłada się na poprawę plonowania i dostępność składników pokarmowych.
Przed każdym planowanym wapnowaniem należy przeprowadzić analizę pH gleby, aby określić rzeczywistą potrzebę i dawkę nawozu wapniowego.
Oprócz utrzymania adekwatnego odczynu, istotnym elementem racjonalnego gospodarowania nawożeniem jest systematyczna ocena zasobności warstwy ornej w przyswajalne składniki mineralne.
Ocenę tę wykonuje się na podstawie starannie pobranych, reprezentatywnych próbek gleby, analizowanych w Stacjach Chemiczno-Rolniczych lub innych akredytowanych laboratoriach.
W ramach IP badania gleby należy wykonywać nie rzadziej niż raz na 4 lata, a wyniki analiz udokumentować i przechowywać w celu potwierdzenia spełnienia wymagań systemu.
Nawożenie pszenżyta w systemie integrowanej produkcji – bilans składników pokarmowych
Stosowanie w odpowiednich terminach i dawkach nawożenia makro- i mikroelementami w zależności od typu i pH gleby, po uprzednim przeprowadzeniu bilansu składników pokarmowych wykonanym według wskazań z metodyki
W systemie IP nawożenie roślin opiera się na bilansie składników pokarmowych, który uwzględnia zarówno ich pobranie przez rośliny, jak i dopływ z nawozów naturalnych, organicznych oraz mineralnych.
W pierwszej kolejności wykorzystuje się naturalną żyzność gleby oraz składniki pokarmowe dostępne w gospodarstwie w postaci nawozów naturalnych i organicznych. Dopiero w przypadku stwierdzonego niedoboru składników zasoby te uzupełnia się nawozami mineralnymi, zgodnie z potrzebami pokarmowymi roślin i wynikami analizy zasobności gleby.
Zdrowe i dobrze odżywione rośliny mogą wykorzystać w pełni swój potencjał plonotwórczy. – Fot. M. PiśnyKażda metodyka integrowanej produkcji zawiera szczegółowe zalecenia dotyczące nawożenia makro- i mikroelementami, opracowane w oparciu o aktualne normy i zalecenia agrotechniczne.
Plan nawożenia należy opracowywać na podstawie bilansu składników pokarmowych przed każdą uprawą, z uwzględnieniem warunków glebowo-klimatycznych danego gospodarstwa.
W systemie IP zabronione jest stosowanie w celach nawozowych osadów ściekowych, pofermentacyjnych oraz innych materiałów o nieznanym składzie chemicznym, ze względu na ryzyko wprowadzenia do środowiska substancji niebezpiecznych, które mogą się kumulować w procesie ich powstawania i stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz środowiska.
Chwasty w pszenżycie – metody agrotechniczne i chemiczne, adekwatne dawkowanie herbicydu
Wykorzystanie w regulacji zachwaszczenia w pierwszej kolejności metod agrotechnicznych, a w przypadku konieczności ochrony chemicznej – adekwatne zastosowanie herbicydu w odpowiedniej dawce, z uwzględnieniem poziomu wrażliwości chwastów, opracowanego dla pojedynczo występujących chwastów lub ich zbiorowisk
W ramach regulacji zachwaszczenia w pierwszej kolejności należy stosować metody agrotechniczne jak:
- właściwy dobór przedplonu,
- termin siewu,
- gęstość łanu,
- pielęgnacja mechaniczna.
Działania te ograniczają presję chwastów i wspomagają konkurencyjność roślin uprawnych. W przypadku konieczności zastosowania ochrony chemicznej najważniejsze znaczenie ma precyzyjne wyznaczenie terminu zabiegu na podstawie bieżącej lustracji plantacji.
Należy stosować herbicydy o odpowiednim zakresie działania, w zalecanych dawkach, z uwzględnieniem aktualnych warunków pogodowych oraz fazy rozwojowej chwastów i roślin uprawnych.
Dobór pestycydu powinien również uwzględniać poziom wrażliwości występujących gatunków chwastów oraz rotację substancji czynnych, co ogranicza ryzyko powstawania odporności.
Monitorowanie chorób pszenżyta – jakie czynniki zwiększają ryzyko występowania chorób?
Monitorowanie pola w celu oceny występowania chorób (mączniaka prawdziwego zbóż i traw, septoriozy plew – objawy na liściach, rdzy brunatnej, brunatnej plamistości liści, rdzy żółtej) w fazach krzewienia/strzelania w źdźbło, liścia flagowego, kłoszenia oraz po wykłoszeniu, uwzględniając szczególnie fuzariozę kłosów
Nasilenie występowania oraz termin pojawu chorób w uprawie pszenżyta w dużym stopniu zależą od warunków pogodowych, w szczególności od wilgotności gleby i powietrza, ilości oraz rozkładu opadów w okresie wegetacji, a także od temperatury i nasłonecznienia.
Zwiększonej presji chorób sprzyjają również niewłaściwe płodozmiany, uproszczenia uprawowe, nadmierna gęstość siewu oraz zachwaszczenie plantacji. Istotnym czynnikiem warunkującym rozwój patogenów jest także podatność odmiany na porażenie.
Infekcjom grzybowym sprzyja zbyt wysokie nawożenie azotem oraz niedobory makro- i mikroelementów, które osłabiają odporność roślin. Dodatkowo, stresy abiotyczne (np. susza, przymrozki) oraz uszkodzenia tkanek powodowane przez szkodniki ułatwiają wnikanie i rozwój patogenów.
Dlatego w integrowanej ochronie roślin szczególne znaczenie ma rozpoznawanie objawów chorób, znajomość źródeł infekcji oraz identyfikacja warunków sprzyjających ich występowaniu.
Szczegółowe informacje dotyczące terminów, metod monitorowania oraz progów zagrożenia poszczególnych patogenów zawarte są w metodyce IP.
Mszyce, skrzypionki, pryszczarki – terminy i częstotliwość kontroli szkodników pszenżyta
Systematyczne monitorowanie pola od momentu wschodów do krzewienia 1x w tygodniu pod kątem występowania mszyc –wektorów wirusów, a od początku fazy kłoszenia do dojrzewania obserwacje dotyczące występowania skrzypionek i pryszczarków 1x na dwa tygodnie (bezpośrednia lustracja roślin, żółte naczynia itp.)
Monitoring szkodników odgrywa kluczową rolę w określaniu potrzeby ich zwalczania. Regularna i systematyczna obserwacja plantacji umożliwia bieżącą ocenę zagrożenia oraz w razie konieczności podjęcie szybkich działań interwencyjnych.
Prawidłowo prowadzony monitoring stanowi podstawę do wyznaczania progów ekonomicznej szkodliwości, które są kluczowym elementem racjonalnego stosowania ochrony chemicznej. Ważne jest korzystanie z adekwatnych metod i narzędzi dostosowanych do monitorowania konkretnych gatunków szkodników.
Wyposażenie gospodarstwa w odpowiednie narzędzia do monitoringu powinno umożliwiać prowadzenie obserwacji zgodnie z obowiązującymi wytycznymi.
Szczegółowe informacje dotyczące terminów, metod oraz sposobów monitorowania poszczególnych gatunków szkodników zawarte są w metodyce integrowanej produkcji.
Kiedy w Integrowanej Produkcji można zastosować środki chemiczne?
Po przekroczeniu wartości progu szkodliwości dla chorób i szkodników dopuszcza się stosowanie chemicznych środków ochrony roślin (z wykorzystaniem Platformy Sygnalizacji Agrofagów lub innych systemów wspomagania decyzji)
Decyzję o zastosowaniu chemicznej metody zwalczania agrofagów należy podejmować wyłącznie po przekroczeniu progu ekonomicznej szkodliwości, ustalonego na podstawie systematycznego monitoringu plantacji.
Skuteczne i racjonalne prowadzenie ochrony wymaga znajomości morfologii agrofagów, ich biologii, terminów występowania oraz objawów i rodzaju powodowanych uszkodzeń. Wiedza ta pozwala na adekwatną identyfikację zagrożenia i dobór adekwatnych metod zwalczania.
W procesie podejmowania decyzji należy także korzystać z systemów wspomagania decyzji, takich jak Platforma Sygnalizacji Agrofagów, eDWIN oraz inne dostępne narzędzia doradcze, które umożliwiają bieżące śledzenie sytuacji fitosanitarnej i optymalizację terminów zabiegów ochronnych.
Środki ochrony roślin dopuszczone w integrowanej produkcji pszenżyta
Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym programem ochrony pszenżyta ozimego i jarego w systemie IP. Wszystkie zabiegi ochronne powinny być prowadzone z zachowaniem zasad integrowanej ochrony roślin, uwzględniających:
- monitorowanie agrofagów,
- progi ekonomicznej szkodliwości,
- dobór środków o możliwie najmniejszym wpływie na środowisko.
Wykaz środków ochrony roślin dopuszczonych do obrotu i stosowania w Polsce publikowany jest w Rejestrze Środków Ochrony Roślin prowadzonym przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Informacje dotyczące zakresu stosowania, dawek i terminów zabiegów zawarte są w etykiecie – instrukcji stosowania dołączonej do każdego preparatu. Natomiast wykaz środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w integrowanej produkcji jest dostępny na Platformie Sygnalizacji Agrofagów pod poniższym linkiem.
https://www.agrofagi.com.pl/143,wykaz-srodkow-ochrony-roslin-dla-integrowanej-produkcji
Przed każdym zastosowaniem środka ochrony roślin należy dokładnie zapoznać się z treścią jego etykiety i ściśle przestrzegać zawartych w niej zaleceń dotyczących dawki, terminu, okresu karencji, prewencji oraz zasad bezpieczeństwa.
Ptaki drapieżne w ochronie plantacji – tyczki spoczynkowe jako wymóg IP
Stworzenie odpowiednich warunków do obecności ptaków drapieżnych, tj. ustawienie tyczek spoczynkowych w liczbie przynajmniej 1 na 5 ha, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk tyczek.
Ziarno zbóż stanowi atrakcyjny pokarm dla wielu gatunków drobnych kręgowców, w szczególności gryzoni oraz ptaków, które mogą wyjadać nasiona po siewie. Naturalnym i skutecznym sposobem ograniczania ich liczebności jest wspieranie obecności ptaków drapieżnych bytujących w pobliżu plantacji.
W celu ułatwienia ptakom drapieżnym obserwacji terenu należy rozmieścić wzdłuż plantacji tyczki spoczynkowe o wysokości co najmniej 3 metrów, w odstępach co kilkadziesiąt metrów. Tyczki te stanowią dogodne miejsca obserwacyjne i łowieckie, zwiększając efektywność biologicznej kontroli gryzoni.
Rozmieszczenie tyczek jest wymogiem obowiązkowym w systemie integrowanej produkcji, choćby w przypadku obecności w pobliżu plantacji naturalnych elementów krajobrazu, takich jak wzniesienia, drzewa czy słupy energetyczne.
Obowiązek stworzenia dobrych warunków dla owadów zapylających – gdzie postawić domki?
Umieszczenie „domków” dla murarek lub kopców dla trzmieli lub innych obiektów dla owadów zapylających w ilości przynajmniej 1 szt. na każde 5 ha
Choć pszenżyto nie jest rośliną atrakcyjną dla zapylaczy, w otaczającej agrocenozie występują liczne gatunki roślin – w tym również chwasty – stanowiące dla nich pożytek. Dodatkowo, na plantacjach pszenżyta mogą pojawiać się mszyce wytwarzające spadź, która stanowi cenne źródło pokarmu dla owadów zapylających.
Zgodnie z aktualną interpretacją zasad IP, obowiązek umieszczania domków dla murarek oraz kopców dla trzmieli (np. w postaci wysypanego worka torfu) dotyczy całego gospodarstwa, a nie wyłącznie działek zgłoszonych do certyfikacji.
Oznacza to, iż elementy te mogą być zlokalizowane w dowolnym miejscu gospodarstwa, sprzyjając utrzymaniu populacji zapylaczy w jego obrębie.
Zakup i wysiew wysokiej jakości kwalifikowanego materiału siewnego jest jednym z wymagań w IP. – Fot. M. PiśnyRotacja substancji czynnych – jak zapobiegać rozwojowi odporności agrofagów?
Podstawową zasadą ograniczania ryzyka wystąpienia odporności agrofagów na środki ochrony roślin jest systematyczny monitoring poziomu ich wrażliwości na stosowane substancje czynne. Pozwala to na wczesne wykrycie zmian w skuteczności preparatów i dostosowanie strategii ochrony.
W tej samej uprawie zaleca się stosowanie danej substancji czynnej nie więcej niż jeden raz w okresie wegetacyjnym – o ile jest to możliwe.
W miarę możliwości należy prowadzić rotację nie tylko substancji czynnych, ale przede wszystkim grup chemicznych o odmiennych mechanizmach działania, uwzględniając także historię stosowanych zabiegów chemicznych w poprzednich sezonach.
Z uwagi na stopniowe ograniczanie dostępności substancji czynnych w Unii Europejskiej, realizacja zasady rotacji staje się coraz trudniejsza, co może prowadzić do zwiększenia ryzyka rozwoju odporności agrofagów i obniżenia skuteczności ochrony roślin.
Optymalny termin i wilgotność ziarna do zbioru pszenżyta
Zbiór pszenżyta należy rozpocząć w fazie dojrzałości pełnej, gdy ziarniaki są twarde, a zawartość w nich wody nie przekracza 17%. Ziarno o wilgotności powyżej 14,5% wymaga dosuszania, aby zapewnić odpowiednią trwałość i jakość przechowywania.
Za najkorzystniejszy termin zbioru uznaje się fazę dojrzałości martwej, w której rośliny całkowicie zasychają, a ziarniaki stają się bardzo twarde i zawierają poniżej 14% wody. Należy jednak unikać zbioru ziarna o zbyt niskiej wilgotności (około 12% i mniej), gdyż sprzyja to większym uszkodzeniom mechanicznym podczas omłotu i transportu.
Szczegółowe zalecenia dotyczące przygotowania do zbioru, organizacji prac oraz postępowania po zbiorze zostały opisane w metodyce integrowanej produkcji pszenżyta.
IOR–PIB w Poznaniu
