Integrowana produkcja słonecznika – 13 kluczowych wymagań IP

Zdjęcie: integrowana produkcja słonecznika

W Polsce słonecznik jest coraz częściej uprawianą rośliną oleistą. Powierzchnia jego zasiewów w 2025 r. wyniosła ponad 52 tys. ha. Przedstawiamy w 13 punktach wykaz wymagań z syntetycznym opisem najważniejszych zagadnień, przygotowany w oparciu o metodykę integrowanej produkcji słonecznika opublikowaną w 2024 r.

Płatności w ramach ekoschematu dotyczącego integrowanej produkcji (IP) roślin przysługują rolnikom, którzy prowadzą swoje uprawy zgodnie z metodykami IP zatwierdzonymi przez Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Metodyki dla roślin rolniczych opracowuje Instytut Ochrony Roślin – PIB we współpracy z instytutami naukowymi, uczelniami wyższymi, COBORU oraz GIORiN. Zawierają one m.in. wykaz obowiązkowych zabiegów i czynności, których realizacja jest wymagana w 100%.

Poniżej zaprezentowano zestawienie 13 punktów wraz z krótkim omówieniem kluczowych zagadnień. Wypełnienie wszystkich obowiązków wynikających z metodyki integrowanej produkcji roślin musi być udokumentowane w notatniku integrowanej produkcji.

Stosowanie odpowiedniego płodozmianu – z wykorzystaniem przedplonów wskazanych w metodyce

Dobór adekwatnego przedplonu ma duże znaczenie dla uzyskania wysokiego i dobrej jakości plonu słonecznika. Najkorzystniejszymi przedplonami są rośliny okopowe nawożone obornikiem oraz rośliny bobowate. W praktyce słonecznik najczęściej uprawia się jednak po zbożach. Mimo iż są one powszechnym przedplonem, mogą pogarszać warunki stanowiska. Można zrekompensować to jednak wysiewem międzyplonów ścierniskowych przeznaczonych do przyorania (np. gorczycy) lub nawożeniem obornikiem bądź gnojowicą, szczególnie na glebach lekkich.

Zaletą uprawy słonecznika po zbożach jest ich działanie fitosanitarne – zboża nie są żywicielami zgnilizny twardzikowej, jednej z najgroźniejszych chorób słonecznika. Niekorzystnym przedplonem jest natomiast żyto, które obniża żyzność gleby i wyczerpuje ją z substancji odżywczych. Nie zaleca się również uprawy słonecznika po wymarzniętym rzepaku ani po burakach cukrowych, których liście zostały przyorane, ponieważ stanowiska takie zawierają nadmiar azotu.

Zastosowanie adekwatnej odmiany w zależności od kierunku produkcji i o zwiększonej odporności na porażenie przez sprawców chorób

Przy doborze odmian słonecznika należy brać pod uwagę wiele cech użytkowych i agronomicznych, w tym tę najważniejszą – potencjał plonowania. Oprócz wielkości i jakości plonu istotne znaczenie mają także cechy różnicujące kreacje, takie jak odporność na choroby, wymagania glebowe czy zdolność do przystosowania się do warunków środowiskowych. W przypadku wykorzystania odmiany zarejestrowanej we Wspólnotowym Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA) producent ma obowiązek uzasadnić jej wybór pod kątem zgodności z celami i zasadami integrowanej produkcji roślin.

Szczegółowe informacje o odmianach rekomendowanych do uprawy (COBORU)

Stosowanie przedsiewnych zabiegów uprawowych zgodnych z metodyką

Słonecznik potrzebuje starannie przygotowanego stanowiska do siewu, podobnie jak burak czy rzepak. Sposób uprawy roli powinien być dostosowany do rodzaju przedplonu, a także do warunków glebowych i wilgotnościowych panujących na polu. Szczegółowe zalecenia dotyczące przygotowania gleby znajdują się w metodyce integrowanej produkcji.

Stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego we właściwym dla danego rejonu terminie, z adekwatną normą i parametrami siewu

Do siewu należy używać wyłącznie kwalifikowanego materiału siewnego, a dokumenty potwierdzające jego zakup oraz etykiety nasienne zachować na wypadek kontroli. Nasiona kwalifikowane są zawsze zaprawiane, co stanowi podstawowy element ochrony profilaktycznej roślin. Siew słonecznika powinien być wykonany w optymalnym terminie agrotechnicznym, odpowiednim dla lokalnych warunków glebowych i klimatycznych. W systemie integrowanej produkcji dopuszcza się przesunięcie terminu siewu maksymalnie o 7 dni, jeżeli utrzymują się niekorzystne warunki pogodowe.

Stosowanie kwalifikowanego materiału siewnego gwarantuje pełne i równomierne wschody. Fot. M. Piśny

Odpowiednie nawożenie makro- i mikroelementami po wcześniejszej analizie pH oraz zasobności gleby

W systemie IP nawożenie roślin opiera się na bilansie składników pokarmowych, który uwzględnia zarówno ich pobranie przez rośliny, jak i dopływ z nawozów naturalnych, organicznych oraz mineralnych. W pierwszej kolejności wykorzystuje się naturalną żyzność gleby oraz składniki pokarmowe dostępne w gospodarstwie w postaci nawozów naturalnych i organicznych. Dopiero w przypadku stwierdzonego niedoboru, zasoby te uzupełnia się nawozami mineralnymi, zgodnie z potrzebami pokarmowymi roślin i wynikami analizy zasobności gleby.

Każda metodyka integrowanej produkcji zawiera szczegółowe zalecenia dotyczące nawożenia makro- i mikroelementami, opracowane w oparciu o aktualne normy i zalecenia agrotechniczne. Plan nawożenia należy opracowywać na podstawie bilansu składników pokarmowych przed każdą uprawą, z uwzględnieniem warunków glebowo-klimatycznych danego gospodarstwa. Utrzymanie odpowiedniego odczynu gleby jest najważniejsze dla uzyskania wysokich plonów i pełnego wykorzystania składników pokarmowych zawartych w nawozach.

Oprócz dbałości o adekwatny odczyn, ważnym elementem racjonalnego nawożenia jest regularna ocena zasobności gleby w przyswajalne składniki pokarmowe. Badania te powinny być wykonywane na podstawie reprezentatywnych próbek gleby pobranych z warstwy ornej i analizowanych w Stacjach Chemiczno-Rolniczych lub innych certyfikowanych laboratoriach. W systemie integrowanej produkcji analizę gleby należy przeprowadzać co najmniej raz na 4 lata, a uzyskane wyniki trzeba odpowiednio udokumentować i przechowywać jako potwierdzenie spełnienia wymagań IP.

Firma Wialan jest jednym z propagatorów uprawy słonecznika w Polsce. Fot. B. Ryńska

Zastosowanie metod mechanicznych w przed i powschodowym ograniczaniu zachwaszczenia

W zwalczaniu chwastów w uprawie słonecznika w pierwszej kolejności należy wykorzystywać metody agrotechniczne, jak: odpowiedni dobór przedplonu, adekwatny termin siewu, optymalna obsada roślin oraz mechaniczna pielęgnacja plantacji. Zabiegi te zmniejszają presję chwastów i zwiększają konkurencyjność roślin uprawnych. jeżeli mimo to konieczne jest zastosowanie herbicydów, najważniejsze znaczenie ma prawidłowe określenie momentu wykonania zabiegu na podstawie regularnej lustracji pola.

Środki ochrony roślin należy stosować w zalecanych dawkach, z uwzględnieniem panujących warunków pogodowych, fazy rozwojowej chwastów oraz uprawy. Dobór preparatu powinien opierać się na znajomości składu gatunkowego chwastów i ich wrażliwości, a także na rotacji substancji czynnych, co pozwala ograniczyć ryzyko powstania odporności.

Przeczytaj również: Integrowana Produkcja jęczmienia. 16 kluczowych wymogów

Monitorowanie systematyczne od wschodów do początku dojrzewania minimum 1x w tygodniu występowania objawów chorób

Częstotliwość występowania chorób w uprawie słonecznika oraz moment ich pojawienia są w dużej mierze uzależnione od warunków pogodowych – zwłaszcza od poziomu wilgotności gleby i powietrza, ilości oraz rozkładu opadów w czasie wegetacji, a także od temperatury i nasłonecznienia. Rozwojowi chorób sprzyjają również błędy agrotechniczne – niewłaściwy płodozmian, zbyt gęsty siew, uproszczone zabiegi uprawowe czy nadmierne zachwaszczenie pola.

Znaczący wpływ na podatność roślin na infekcje ma również wybór odmiany – niektóre z nich są bardziej wrażliwe na porażenie przez patogeny. Z kolei nadmierne nawożenie azotem oraz niedobory składników pokarmowych osłabiają kondycję roślin i zwiększają ryzyko chorób grzybowych. Dodatkowo, stresy środowiskowe, takie jak susza czy przymrozki, a także uszkodzenia tkanek spowodowane przez szkodniki, ułatwiają wnikanie i rozwój patogenów. Dlatego tak istotne jest umiejętne rozpoznawanie objawów chorób, identyfikowanie źródeł zakażeń oraz obserwacja warunków sprzyjających ich rozwojowi.

Monitorowanie systematyczne od momentu wschodów do początku dojrzewania minimum 1x w tygodniu występowania szkodników z wykorzystaniem adekwatnych metod

Systematyczny monitoring szkodników ma kluczowe znaczenie dla oceny konieczności ich zwalczania. Regularne obserwacje plantacji pozwalają na bieżąco oceniać poziom zagrożenia i w razie potrzeby gwałtownie reagować, podejmując działania ochronne. Starannie prowadzony monitoring stanowi podstawę do ustalenia progów ekonomicznej szkodliwości, które są niezbędne do racjonalnego i uzasadnionego stosowania środków ochrony roślin.

Istotne jest, aby dobierać właściwe metody i narzędzia obserwacji, dostosowane do specyfiki poszczególnych gatunków szkodników. Gospodarstwo powinno być wyposażone w odpowiedni sprzęt (narzędzia), umożliwiający prowadzenie monitoringu zgodnie z obowiązującymi zasadami i wytycznymi.

Stosowanie wyłącznie środków ochrony roślin dopuszczonych w systemie IP słonecznika

Środki ochrony roślin należy stosować zgodnie z aktualnym programem ochrony słonecznika w systemie IP. Wszystkie zabiegi ochronne powinny być prowadzone z zachowaniem zasad integrowanej ochrony roślin, uwzględniających monitorowanie agrofagów, progi ekonomicznej szkodliwości oraz dobór środków o możliwie najmniejszym wpływie na środowisko. Wykaz środków ochrony roślin dopuszczonych do obrotu i stosowania w Polsce publikowany jest w Rejestrze Środków Ochrony Roślin prowadzonym przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Informacje dotyczące zakresu stosowania, dawek i terminów zabiegów zawarte są w etykiecie– instrukcji stosowania dołączonej do każdego preparatu.

Sprawdź wykaz środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w integrowanej produkcji

Wykonanie przynajmniej jednego zabiegu przy użyciu biologicznych środków ochrony roślin do zwalczania szkodników lub sprawców chorób słonecznika

W IP istnieje obowiązek jednorazowego zastosowania biologicznego środka ochrony, a w przypadku słonecznika takie środki znajdują się w rejestrze MRiRW. Istotne są także działania w kierunku poprawy bioróżnorodności w danym gospodarstwie przez np. pasy kwietne czy zadrzewienia śródpolne. Stworzenie odpowiednich warunków dla ptaków drapieżnych, tj. ustawienie tyczek spoczynkowych w liczbie przynajmniej 1 na 5 ha, a w przypadku większych plantacji – kilku sztuk tyczek.

Jednym z ważniejszych problemów w produkcji słonecznika są drobne ptaki wyjadające dojrzewające niełupki. Szkody mogą również powodować po siewie – podobnie jak gryzonie. Naturalnym i skutecznym sposobem ograniczania ich liczebności jest wspieranie obecności ptaków drapieżnych bytujących w pobliżu plantacji. W celu ułatwienia ptakom drapieżnym obserwacji terenu należy rozmieścić wzdłuż plantacji tyczki spoczynkowe o wysokości co najmniej 3 metrów, w odstępach co kilkadziesiąt metrów. Tyczki te stanowią dogodne miejsca obserwacyjne i łowieckie, zwiększając efektywność biologicznej kontroli ptaków i gryzoni.

Rozmieszczenie tyczek jest wymogiem obowiązkowym w systemie integrowanej produkcji, choćby w przypadku obecności w pobliżu plantacji naturalnych elementów krajobrazu, jak: wzniesienia, drzewa czy słupy energetyczne.

Umieszczenie „domków” dla murarek lub kopców dla trzmieli lub innych obiektów dla owadów zapylających w liczbie przynajmniej 1 szt. na każde 5 ha

Kwitnący słonecznik stanowi bogate źródło pożytku dla zapylaczy, stąd potrzeba dbałości o ich dobrostan. Zgodnie z aktualną interpretacją zasad IP, obowiązek umieszczania domków dla murarek oraz kopców dla trzmieli (np. w postaci wysypanego worka torfu) dotyczy całego gospodarstwa, a nie wyłącznie działek zgłoszonych do certyfikacji. Oznacza to, iż elementy te mogą być zlokalizowane w dowolnym miejscu gospodarstwa, sprzyjając utrzymaniu populacji zapylaczy w jego obrębie.

Wykonanie zbioru we właściwym terminie, z uwzględnieniem kierunku produkcji oraz warunków agroklimatycznych

W uprawie słonecznika na ziarno jednym z ważniejszych elementów technologii jest określenie terminu zbioru. Dojrzałość słonecznika rozpoznaje się po dojrzałości koszyczka. Na czas rozpoczęcia zbierania słonecznika wskazuje też czarny kolor nasion w środku koszyczków oraz kolor od ciemnobrązowego do czarnego spodu koszyczka. Szczegółowe zalecenia dotyczące przygotowania do zbioru, techniki zbioru oraz przechowywania zostały opisane w metodyce. W metodyce znajdują się także informacje związane ze zbiorem słonecznika na kiszonkę i biogaz.