Jak dekady populizmu doprowadziły Grecję do kryzysu. Ostrzeżenie dla Polski

Autor: Marcela Jankowska

Trzydzieści lat rozdawania przywilejów, zwiększania wydatków i odkładania reform. Grecki kryzys nie wybuchł z dnia na dzień. Marek Tatała wyjaśnia, jak polityczna licytacja doprowadziła Grecję na skraj bankructwa i czego Polska powinna się nauczyć z tej historii.

W 1980 roku grecki dług publiczny wynosił zaledwie 24% PKB – ponad dwa razy mniej niż dziś w Polsce. Dziesięć lat później przekraczał już 70%, a w 1993 roku osiągnął 100% PKB. Szesnaście lat przed wybuchem kryzysu.

W latach 80. wydatki publiczne wzrosły z około 26% do ponad 40% PKB, podczas gdy dochody państwa rosły znacznie wolniej. Rozbudowywano administrację, zwiększano zatrudnienie i świadczenia socjalne. Między połową lat 70. a 2009 rokiem liczba pracowników sektora rządowego wzrosła ponad 2,5-krotnie, a transfery socjalne zwiększyły się z mniej niż 10% do ponad 20% PKB. Greckie państwo wydawało coraz więcej, nie zapewniając sobie odpowiednich dochodów na finansowanie rosnących zobowiązań.

Przedwyborcza euforia fiskalna, czyli populizm dwóch partii

Za narastającymi problemami stała polityczna rywalizacja dwóch dominujących ugrupowań: lewicowego PASOK-u i centroprawicowej Nowej Demokracji. Badacze greckiej gospodarki pisali wręcz o „przedwyborczej euforii fiskalnej”. Przed wyborami rosły wydatki i pojawiały się ulgi podatkowe. Po wyborach brakowało determinacji do naprawy finansów publicznych.

Politolog Takis Pappas porównał greckie państwo do skały osadowej. Każda kolejna ekipa dokładała własną warstwę: nowe etaty, instytucje, świadczenia i przywileje. Z czasem coraz trudniej było je ograniczyć, ponieważ każda nowa korzyść tworzyła grupę gotową jej bronić.

W efekcie politykom łatwiej było obiecać kolejny przywilej niż ograniczyć poprzedni. A rachunek za tę licytację odsyłano w przyszłość, najlepiej na kadencję politycznych przeciwników. Populizm przestał być programem jednej partii. Stał się regułą politycznej konkurencji.

Euro nie stworzyło greckich problemów

Grecja podejmowała próby stabilizacji finansów, ale reformom brakowało trwałości. W połowie lat 80. udało się ograniczyć inflację i deficyt na rachunku bieżącym, jednak po zakończeniu programu stabilizacyjnego powrócono do ekspansywnej polityki.

Przyjęcie euro obniżyło koszty finansowania długu i ułatwiło zaciąganie kredytów. Nie stworzyło jednak greckich problemów – gdy Grecja dołączała do wspólnej waluty, jej zadłużenie już od lat oscylowało wokół 100% PKB.

Tani kredyt pozwalał przez pewien czas ukrywać narastające słabości. W latach 2001–2007 średni deficyt finansów publicznych wynosił niemal 6% PKB, mimo iż grecka gospodarka rosła w tempie ponad 4% rocznie.

Gospodarczy sukces na kredyt

Na pierwszy rzut oka Grecja wyglądała jak gospodarczy sukces. Pod powierzchnią narastały jednak problemy. Płace rosły szybciej niż produktywność, gospodarka traciła konkurencyjność, a deficyt na rachunku bieżącym osiągnął dwucyfrowe wartości.

Rozwojowi przedsiębiorczości nie sprzyjały również nadmierne regulacje. Grecja należała do państw OECD o najbardziej restrykcyjnych regulacjach rynku produktów, a w rankingu Doing Business zajmowała ostatnie miejsce wśród państw UE.

W 2009 roku nadszedł moment prawdy. Deficyt finansów publicznych przekroczył 15% PKB, a dług publiczny sięgnął około 127% PKB. Świat zobaczył skalę kryzysu, którego fundamenty budowano przez trzy dekady.

Czy Polska idzie drogą Grecji?

Historia Grecji nie oznacza, iż Polsce grozi dziś bankructwo. Pokazuje jednak, jak niebezpieczny może być mechanizm wieloletniego nawarstwiania wydatków, przywilejów i zobowiązań państwa.

„Państwa rzadko wpadają w poważne problemy przez jedną katastrofalną decyzję. Znacznie częściej przez lata podejmują dziesiątki decyzji, z których każda osobno wydaje się politycznie wygodna i finansowo do udźwignięcia” – mówi w wideopodcaście Marek Tatała.

W Polsce również znamy mechanizm politycznej licytacji. Dwie największe partie od lat konkurują kolejnymi wydatkami i obietnicami, znacznie rzadziej przedstawiając propozycje ograniczenia roli państwa, czy trwałego uzdrowienia finansów publicznych.

„Każda taka decyzja to tylko cienka warstwa. Ale po trzydziestu latach takiej licytacji w Grecji z tych warstw powstała skała. A ze skałą przywiązaną do pleców znacznie łatwiej pójść na dno” – podsumowuje prezes FWG.

Czy Polska potrafi wyciągnąć wnioski z greckiej historii?

Obejrzyj cały odcinek wideopodcastu Fundacji Wolności Gospodarczej:

Warto również przyjrzeć się doświadczeniom Włoch, które od dekad zmagają się ze stagnacją gospodarczą, wysokim długiem publicznym i problemami strukturalnymi. O przyczynach włoskiego marazmu, roli euro i lekcjach dla Polski Marek Tatała pisał w artykule „Polska dogania Włochy. Czy unikniemy ich błędów?” na łamach „Dziennika Gazety Prawnej”. Temat ten rozwija również materiał opublikowany na stronie FWG.