Jak skutecznie ochronić plantację przed zarazą ziemniaczaną, stonką i mszycami? Odpowiednia rotacja substancji czynnych jest kluczem do ograniczenia odporności na pestycydy.

1 godzina temu
Zdjęcie: stonka


Zaraza ziemniaka - najważniejsze zagrożenie dla plantacji

Przy sprzyjającej pogodzie (temp. 15-21°C, wysoka wilgotność, opady 80-120 mm) zaraza ziemniaka (Phytophthora infestans) pozostała kluczowym zagrożeniem - adekwatnie od maja do końca sierpnia.

W walce z chorobą nie pomagają plantatorom cięcia w substancjach czynnych (uszczuplona baza mechanizmów działania FRAC). Powoduje to wzrost odporności P. infestans na aplikowane wielokrotnie w okresie wegetacyjnym substancje czynne (bez rotacji mechanizmów działania).

Błędem popełnianym przez plantatorów w ochronie ziemniaka przed zarazą była przede wszystkim oszczędność w stosowaniu fungicydów w myśl zasady - „nie widzę objawów, to nie ma zagrożenia”.

Temperatura i opady sugerowały jednak, iż warunki sprzyjają wystąpieniu choroby - i oto nagle „eksplozja” zarazy na polu.

Do innych przyzwyczajeń można również zaliczyć przekonanie, że zaraza nie występuje w maju, ale dopiero w lipcu i sierpniu. Przykłady takiego myślenia wciąż pokutują wśród plantatorów.

Nie czekajmy na pierwsze objawy i nie żyjmy w przeświadczeniu, iż w maju albo w czerwcu zaraza nie występuje - bo będzie już za późno, żeby ratować plantację.

Rizoktonioza ziemniaka - warunki atmosferyczne mogą zwiększyć ryzyko choroby.

Ponadto zanim zaraza ziemniaka pojawiła się na plantacjach w okresie 2025, z niespotykaną do tej pory siłą rozwijające się kiełki i łodygi atakowane były przez grzyb Rhizoctonia solani - i to mimo np. zaprawienia bulw.

Sprzyjały temu niekorzystne warunki atmosferyczne, czyli bardzo długo utrzymujące się chłody i wysoka wilgotność (przez przynajmniej 2 miesiące). Pomóc mogła tylko zmiana pogody na cieplejszą, co spowodowałoby ogrzanie gleby i pozwoliłoby szybciej rozwijać się roślinom ziemniaka niż chorobie - niestety to nie nastąpiło.

Chorujące rośliny można było obserwować przez cały sezon wegetacyjny. Charakteryzowały się powstawaniem bulw powietrznych, tworzeniem się ziemniaków blisko górnej części redliny czy pojedynczymi łodygami.

Rizoktonioza ziemniaka - bulwki powietrzne oraz bulwy wytworzone zaraz pod powierzchnią redliny. – Fot. K. Rębarz

Ochrona przed zarazą ziemniaka - jakie substancje czynne stosować?

Jeśli pogoda jest sprzyjająca, a modele chorobowe wskazują na rosnące zagrożenie, to nie czekajmy aż P. infestans pojawi się na naszej pięknej, zielonej plantacji.

Warto już wtedy wykonać pierwszy zabieg produktem zawierającym substancje systemiczne jak metalaksyl-M, oksatiapiprolina, chlorowodorek propamokarbu - oczywiście w połączeniu z innymi substancjami.

Zabieg ten ma na celu m.in. czyszczenie plantacji z zarazy ziemniaka, która może występować w posadzonych bulwach, oraz niszczenie rozpoczętych już, ale jeszcze bezobjawowych, infekcji na plantacji.

Ochrona ziemniaków i deszczowanie roślin uprawnych

Następnie powtarzamy zabieg preparatem zawierającym także substancje systemiczne, ale już o innym mechanizmie działania - w celu przeciwdziałania powstawania odporności.

Od trzeciego zabiegu stosujemy preparaty translaminarne i wgłębne:

  • mandipropamid,
  • fluopikolid,
  • cymoksanil,
  • walifenalat,

a następnie aplikujemy je przemiennie z kontaktowymi:

  • amisulbrom,
  • cyjazofamid,
  • ametoktradyna,
  • fludioksonil,
  • zoksamid.

Produkty systemiczne powinny być ograniczone tylko do pierwszych zabiegów, a nie wykorzystywane przez cały okres wegetacji.

Działają głównie zapobiegawczo, a stosowanie ich w sytuacji gdy natężenie zarazy ziemniaka jest wysokie - czyli jako „strażaka, który gasi pożar”, co widać w ostatnich latach - jest poważnym niedopatrzeniem i może prowadzić do powstawania odporności.

W tym, jak i w zeszłym roku częstym błędem były również zbyt długie odstępy pomiędzy zabiegami (10-14 dni) w okresach bardzo wysokiego ryzyka (w niektórych przypadkach musiały być one wykonywane choćby co 4-5 dni).

Producenci stosujący programy antyodpornościowe z rotacją fungicydów wg FRAC uzyskali w tym roku wysoką skuteczność ochrony >95% przy redukcji kosztów o 15-20%.

Fitotoksyczność po zastosowaniu herbicydów. – Fot. K. Rębarz

Alternarioza ziemniaka - warunki rozwoju i substancje czynne w ochronie

Alternarioza ziemniaka (Alternaria spp. głównie A. solani) towarzyszyła zarazie ziemniaka co prawda w mniejszym stopniu, niż miało to miejsce w latach cieplejszych.

Występowaniu tej choroby - głównie w lipcu, sierpniu i wrześniu - sprzyjają: temperatura w przedziale 18-24°C oraz wilgotność względna >80% przez 12-16 godz./dobę.

Wystarczające są częste, krótkie opady (nocna rosa + deszcze) i wahania temperatury: w dzień ciepło, słonecznie (25-28°C), czyli warunki korzystne do sporulacji i rozrzutu zarodników, a w nocy chłodno (12-15°C) i rosa, czyli wilgotność >90%, co sprzyja kiełkowaniu zarodników.

Jeśli takie warunki będą się powtarzały przez 3-5 dni, to nastąpi „eksplozja” choroby. Choroba powoduje nie tylko uszkodzenia liści (koncentryczne, brązowe plamy), ale także bardziej dotkliwe straty w jakości bulw (wgłębne, twarde plamy, z szarym, do brunatnego przebarwie￾niem miąższu).

Fungicydy ograniczające rozwój alternariozy można aplikować łącznie z środkami zwalczającymi P. infestans - od 3. lub 4. zabiegu przeciwko zarazie (w zależności od przebiegu pogody).

W tych zabiegach w pierwszej kolejności powinny być wykorzystywane triazole, czyli difenokonazol i mefentriflukonazol, a w kolejnych fluopyram z grupy SDHI.

Po połowie lipca i w sierpniu można stosować również strobiluryny, czyli azoksytrobinę i piraklostrobinę. Fungicydy aplikujemy oczywiście przemiennie, zmieniając mechanizm działania, czyli np.: triazol, SDHI, strobiluryna, triazol, SDHI, strobiluryna itd.

Alternarioza ziemniaka - koncentryczne plamy na powierzchni liści. – Fot. K. Rębarz

Stonka ziemniaczana jest odporna na coraz więcej substancji – jak sobie z tym poradzić?

Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) nie stanowiła większego wyzwania w 2025 r. Jej presja była umiarkowana do wysokiej, szczególnie w regionach południowo-wschodnich.

Problemem w walce z tym szkodnikiem jest odporność na pyretroidy (cypermetryna, deltametryna, lambda-cyhalotryna) - zaobserwowano ją na około 60-70% plantacji.

Zmniejszona wrażliwość na neonikotinoidy (acetamipryd) wymuszała większą częstotliwość stosowania preparatów z grupy IRAC 28 (diamidy - chlorantraniliprol, cyjanotraniliprol). Oznacza to ryzyko powstania szybkiej odporności również na te substancje, jeżeli będą nadużywane, bez rotacji preparatów o odmiennych mechanizmach działania.

Z innych substancji dostępnych do walki ze stonką mamy jeszcze np.

  • azadyrachtynę,
  • spinosad,
  • tau-fluwalinat.
Integrowana Produkcja ziemniaka. 16 najważniejszych zagadnień

Mszyce jako wektory wirusów – skuteczne zwalczanie.

Wektory wirusów są szczególnie niebezpieczne dla plantacji nasiennych sadzeniaka ziemniaka.

Stanowią również zagrożenie dla specjalistycznych upraw na frytki, chipsy czy ziemniaki jadalne ze względu na przenoszenie wirusów, które odpowiadają za degenerację plonu i powstawanie wad wewnętrznych (przebarwienia wiązek przewodzących, nekrozy).

W sezonie 2025 występował głównie PVY (Potato Virus Y) - wzrost infekcji wyniósł aż 20% w porównaniu do ubiegłego roku. Pozostałe wirusy (PLRV, PVX, PVS, PVM) występowały w podobnym natężeniu jak rok wcześniej.

Zawirusowana roślina ziemniaka. – Fot. K. Rębarz

W walce z mszycami mogą pomóc oleje parafinowe (repelenty). Producenci muszą jednak mocno uważać z ich stosowaniem, ponieważ bardzo często, przy dużym nasłonecznieniu i wysokiej temperaturze uszkadzają blaszkę liściową.

Jest to niekorzystne w przypadku plantacji nasiennych, gdzie wykonywana jest selekcja negatywna, a te uszkodzenia mogą być błędnie odczytywane przez grupę selekcyjną.

Jeśli chodzi o insektycydy, to powoli „dochodzimy do ściany”. Zostało ich już tak mało, iż jeżeli Komisja Europejska wycofa kolejne substancje czynne, o których ostatnio się mówi, to adekwatnie nie będzie już czym zwalczać mszyc.

Dzisiaj do dyspozycji mamy zaledwie 3 s.cz.:

  • lambdę-cyhalotrynę,
  • flonikamid,
  • flupyradifuron.

Szkodniki glebowe ziemniaka - jak ograniczać pędraki, drutowce i rolnice?

Internet pełen jest zdjęć z 2025 r. z zapytaniami rolników, co uszkodziło ich ziemniaki. Głównymi sprawcami są właśnie szkodniki glebowe - pędraki, drutowce, rolnice.

Ich występowaniu sprzyja zbyt częste następstwo ziemniaków lub innych roślin okopowych oraz przebieg pogody (ciepła zima i brak mrozów). Ostatnio notuje się wzrost ich presji - w porównaniu z 2024 r. o 30%.

Oczywiście powinniśmy uprawiać rośliny, które ograniczają występowanie szkodników (rzepak, gorczyca). W przypadku drutowców są to w szczególności:

  • gorczyca biała,
  • gryka,
  • facelia,
  • len,
  • konopie siewne;

pędraków:

  • gryka,
  • gor￾czyca,
  • aksamitka,
  • kozłek lekarski,
  • czo￾snek;

a rolnic:

  • aksamitka,
  • bylica piołun,
  • cebula,
  • czosnek,
  • konopie.

W ostateczności należy sięgać po preparaty chemiczne, których adekwatnie prawie nie ma.

Obecnie z dostępnych zarejestrowanych substancji czynnych do stosowania na drutowce i inne szkodniki jest cała grupa pyretroidów - lambda-cyhalotryna, teflutryna, cypermetryna. Oznacza to jednak brak możliwości rotowania i zmiany mechanizmu działania.

Najgroźniejsze choroby ziemniaka. Zaraza i alternarioza w okresie 2025

Rekordowe plony ziemniaków w Europie- jak zmienił się areał uprawy?

W ostatnich latach widoczny jest wzrost powierzchni uprawy ziemniaków w Polsce.

Rozpoczęło się od bardzo mocnego spadku areału w 2023 r. do 182 tys. ha, i stopniowym wzroście w 2024 r. do 192,5 tys. ha (spowodowanym gorszą opłacalnością zbóż, kukurydzy i rzepaku w 2023 r.) i do ok. 211 tys. ha w 2025, jako kontynuacja niezadowolenia z cen zbóż i innych ziemiopłodów w roku poprzednim.

Do uprawy ziemniaków rolników zachęciły bardzo dobre ceny z lat 2023 i 2024 - na poziomie 0,90-1,20 zł/kg. Wzrosło wówczas także zapotrzebowania ze strony przemysłu (frytki, chipsy, skrobia) i rynku ziemniaka jadalnego, konfekcjonowanego.

Nie byłoby w tym nic dziwnego. Powrót ziemniaków na pola zdominowane przez zboża, rzepak i kukurydzę to powód do radości. W końcu jeszcze nie tak dawno, w 2002 roku, uprawialiśmy je na powierzchni ponad 800 tys. ha.

Niestety, niekorzystny splot kilku czynników spowodował, iż pod konier 2025 r. cena ziemniaków wynosiła od 0,20 do 0,30 zł/kg (najniższe ceny od 2018 r.). W zależności od regionu i odmiany może być ona wyższa lub niższa (0,2-0,5 zł/kg).

Dodatkowo chętnych do zakupów nie widać. Zatem co się wydarzyło? Po pierwsze, jak co roku niektórzy producenci założyli plantacje bez żadnych umów kontraktacyjnych, czyli wg zasady: „a może znowu się uda i dostanę wyższą cenę za ziemniaki, niż ci co podpisali kontrakty, bo z pewnością będą potrzebować surowca”.

Nowe, prostsze zasady dla producentów ziemniaków

Tak bywało w ostatnich latach, ale nie w 2025 r. Pojawili się również nowi producenci, dodatkowo zwiększając areał uprawy i ilość dostępnego surowca.

Kolejnym czynnikiem są rekordowo wysokie plony ziemniaków w Polsce. Szacuje się, iż średnie plony były na poziomie około 38 t/ha (rekord!), a całkowite zbiory ziemniaków wyniosły ~7 mln ton.

Po trzecie, nadprodukcja wystąpiła w całym europejskim regionie:

Niemcy - powierzchnia uprawy 301 tys. ha (+6,7% vs. 2024), średni plon na poziomie 44 t/ha, ogólna produkcja ok. 13 mln t;

Holandia - powierzchnia uprawy 165-170 tys. ha (ziemniaki jadalne ~83 tys. ha, skrobiowe ~ 45 tys. ha, nasienne ~40 tys. ha), średni plon ziemniaków konsumpcyjnych 52 t/ha (najwyższy w Europie) vs. 43 t/ha w 2024 r., ogólna produkcja około 8,9 mln ton, główna specjalizacja: 65% odmian na frytki;

Francja - powierzchnia uprawy ok. 195 tys. ha (+10,3% vs. 2024), średni plon 45 t/ha, ogólna produkcja ok. 8,8 mln ton;

Belgia - powierzchnia uprawy 111 tys. ha, średni plon 34 t/ha, produkcja ogółem 3,7 mln. ton, główna specjalizacja: przemysł frytek (80% pro￾dukcji).

Suma produkcji EU to ~55 mln ton (+12% vs. 2024) - rekord dekady!

Po czwarte, mimo iż Polska ma wystarczającą ilość ziemniaków, sprowadzono w tym roku do kraju ponad 200 tys. ton m.in. z Niemiec, Francji, Holandii.

Jak widać, wystąpiło na raz wiele czynników niesprzyjających dla ziemniaków, dlatego warto na przyszłość zabezpieczać się, podpisując kontrakty, i zapewniać sobie miejsce zbytu za odpowiednią cenę.

Mam nadzieję, iż ziemniaki, które od lat uprawiane są głównie przez profesjonalistów, przez cały czas będą zajmowały należne miejsce w płodozmianie, mimo tak niesprzyjającej sytuacji na rynku, jaką mamy obecnie.

Idź do oryginalnego materiału