Kanibalizm u świń. Zaczyna się od podgryzania ogonów, a kończy poważnymi stratami

Zdjęcie: Kanibalizm u świń. Zaczyna się od podgryzania ogonów, a kończy poważnymi stratami

Kanibalizm u świń to jedno z najpoważniejszych zaburzeń behawioralnych występujących w hodowli trzody chlewnej. Początkowo może objawiać się jedynie podgryzaniem ogonów lub uszu, jednak z czasem prowadzi do głębokich ran, zakażeń, a choćby padnięć zwierząt. Problem dotyczy zarówno prosiąt, jak i tuczników, a jego przyczyn należy szukać nie tylko w zachowaniu świń, ale także w warunkach panujących w chlewni.

Czym jest kanibalizm u świń i jak się objawia?

Kanibalizm u świń jest określeniem stosowanym do opisywania zachowań polegających na gryzieniu i uszkadzaniu tkanek innych osobników. Najczęściej dotyczy ogonów, uszu oraz boków ciała, a w ciężkich przypadkach dochodzi do powstawania rozległych ran i dalszego uszkadzania już zranionych miejsc. Nie każde podgryzanie oznacza jednak kanibalizm - świnie są zwierzętami ciekawskimi, które naturalnie eksplorują otoczenie dzięki ryja i pyska, a problem pojawia się wtedy, gdy zachowania te stają się uporczywe, powodują uszkodzenia skóry lub wywołują reakcje obronne u innych zwierząt. Szczególnie niebezpieczne jest gryzienie ogonów, określane jako tail biting. Początkowo można zauważyć niewielkie otarcia, zaczerwienienia lub ubytki szczeciny, a z czasem pojawiają się krwawiące rany, które mogą przyciągać uwagę kolejnych świń - w ten sposób zachowanie jednego osobnika może doprowadzić do poważnych problemów w całej grupie.

Dlaczego świnie zaczynają się gryźć?

Kanibalizm u trzody chlewnej ma zwykle podłoże wieloczynnikowe (nie istnieje jedna przyczyna, której usunięcie zawsze rozwiązuje problem), a duże znaczenie mają warunki środowiskowe, żywienie, stan zdrowia oraz możliwość realizowania naturalnych zachowań. Jednym z najważniejszych czynników jest brak odpowiednich materiałów do rycia, żucia i manipulowania. Świnie mają silną potrzebę eksplorowania otoczenia, a o ile nie mogą jej zaspokajać, zaczynają kierować uwagę na inne osobniki, w tym ich ogony i uszy.

Do rozwoju niepożądanych zachowań mogą przyczyniać się również:

• zbyt duże zagęszczenie zwierząt w kojcach,
• niewłaściwa wentylacja i nadmierne stężenie gazów drażniących,
• wysoka temperatura i stres cieplny,
• przeciągi oraz duże wahania temperatury,
• ograniczony dostęp do paszy lub wody,
• niezbilansowane żywienie i niedobory składników pokarmowych,
• częste mieszanie grup i konflikty związane z ustalaniem hierarchii,
• choroby oraz pogorszenie ogólnego dobrostanu zwierząt.

Istotna jest także jakość odpoczynku, a świnie, które nie mają wystarczająco dużo miejsca do spokojnego leżenia, częściej doświadczają zakłóceń i kontaktów z innymi osobnikami, co w połączeniu z pozostałymi czynnikami stresowymi może zwiększać ryzyko agresji i gryzienia.

Gryzienie ogonów u świń. Dlaczego problem gwałtownie się nasila?

Gryzienie ogonów jest jednym z najlepiej poznanych zaburzeń zachowania u tuczników i może występować zarówno w niewielkich gospodarstwach, jak i w dużych obiektach produkcyjnych. Początkowo jedna świnia interesuje się ogonem drugiej, a o ile zachowanie jest powtarzane, dochodzi do uszkodzenia skóry. Pojawienie się krwi i odsłoniętych tkanek może nasilać zainteresowanie pozostałych zwierząt, a uszkodzony ogon staje się bardziej podatny na kolejne urazy.

Niebezpieczeństwo nie ogranicza się do samej rany, ponieważ bakterie mogą przedostawać się do głębszych tkanek, powodując ropnie i zakażenia, a w poważnych przypadkach infekcja może rozprzestrzeniać się na inne części organizmu, w tym okolice kręgosłupa. Zakażenia oraz przewlekłe stany zapalne mogą skutkować pogorszeniem przyrostów masy ciała, koniecznością leczenia i stratami podczas badania poubojowego - w skrajnych sytuacjach dochodzi do uogólnionego zakażenia i śmierci zwierzęcia.

Czy kanibalizm u prosiąt i loch ma takie same przyczyny?

U prosiąt podgryzanie innych osobników może nasilać się w okresie odsadzania, szczególnie gdy towarzyszą mu zmiana środowiska, mieszanie grup i konkurencja o zasoby. Oddzielenie od lochy, zmiana paszy i kontakt z nieznanymi wcześniej zwierzętami stanowią istotne obciążenie - nie oznacza to jednak, iż sam wiek odsadzania bezpośrednio decyduje o wystąpieniu gryzienia ogonów.

W tym czasie prosięta mogą częściej gryźć uszy, ogony lub inne części ciała swoich towarzyszy. Ryzyko wzrasta, gdy dodatkowo występują problemy z dostępem do paszy, poideł albo odpowiednich materiałów wzbogacających środowisko. U loch występuje natomiast inne niebezpieczne zjawisko, czyli agresja wobec własnego potomstwa - w rzadkich przypadkach samica może dotkliwie zranić lub zagryźć nowo narodzone prosięta, a takie zachowanie należy odróżnić od typowego gryzienia ogonów obserwowanego w grupach warchlaków i tuczników.

Agresję wobec potomstwa, określaną jako savaging, obserwuje się szczególnie u loszek rodzących po raz pierwszy, choć może występować również u starszych loch. Zachowanie to może mieć związek między innymi z silnym stresem, bólem, trudnym porodem lub zaburzeniami zachowania okołoporodowego i wymaga indywidualnej oceny lochy i warunków panujących w kojcu porodowym.

Jak zapobiegać kanibalizmowi u świń?

Podstawą profilaktyki jest stworzenie warunków umożliwiających zwierzętom realizowanie naturalnych potrzeb behawioralnych, a szczególne znaczenie mają materiały manipulacyjne, które świnie mogą badać, przemieszczać, gryźć i żuć.

Słoma, siano i inne odpowiednio dobrane, luźne materiały organiczne zwykle lepiej zaspokajają potrzeby eksploracyjne świń niż pojedyncze, twarde przedmioty zawieszane w kojcach. Powinny być one czyste, regularnie uzupełniane i dostosowane do systemu utrzymania oraz możliwości instalacji odprowadzającej odchody.

Same łańcuchy czy twarde przedmioty zawieszone w kojcu mogą nie wystarczyć do zaspokojenia potrzeb eksploracyjnych świń. Równie ważna jest codzienna kontrola mikroklimatu - należy zwracać uwagę na temperaturę, wilgotność, ruch powietrza i sprawność wentylacji. Warto również sprawdzić, czy wszystkie zwierzęta mają swobodny dostęp do wody i czy system zadawania paszy nie powoduje nadmiernej konkurencji.

W profilaktyce znaczenie ma także prawidłowo zbilansowana dawka pokarmowa, ponieważ niedostateczna podaż składników odżywczych, nieodpowiedni poziom włókna lub zaburzenia gospodarki mineralnej mogą zwiększać ryzyko niepożądanych zachowań - nie oznacza to jednak, iż każdy przypadek gryzienia wynika z niedoboru soli czy białka.

Co zrobić, gdy świnie zaczynają się gryźć?

Pierwsze oznaki gryzienia wymagają szybkiej reakcji, a zwlekanie może doprowadzić do sytuacji, w której kolejne zwierzęta zaczynają interesować się uszkodzonymi ogonami lub uszami. W pierwszej kolejności należy dokładnie obejrzeć wszystkie świnie w kojcu, a osobniki z krwawiącymi ranami powinny zostać odseparowane i objęte odpowiednią opieką. Leczenie głębokich ran, zakażeń i dobór ewentualnych leków należy natomiast uzgodnić z lekarzem weterynarii.

Jeżeli uda się zidentyfikować zwierzę uporczywie gryzące pozostałe, również może być konieczne jego oddzielenie - jednocześnie trzeba sprawdzić warunki utrzymania całej grupy, ponieważ samo usunięcie agresora nie zawsze rozwiązuje problem. Warto zwiększyć dostępność odpowiednich materiałów manipulacyjnych, skontrolować poidła, karmidła oraz wentylację, ponieważ obserwacja zachowania świń pozwala ocenić, czy podjęte działania przynoszą poprawę.

Czy obcinanie ogonów zapobiega kanibalizmowi?

Skracanie ogonów może ograniczać część urazów, ale nie eliminuje przyczyn niepożądanego zachowania - świnie przez cały czas mogą gryźć uszy lub inne części ciała, o ile w chlewni utrzymują się czynniki sprzyjające zaburzeniom behawioralnym. W Unii Europejskiej rutynowe obcinanie ogonów jest zabronione - zgodnie z dyrektywą 2008/120/WE zabieg może być wykonywany wyłącznie w określonych okolicznościach, gdy istnieją dowody występowania obrażeń, a wcześniej podjęto inne działania zapobiegawcze. Obowiązują również wymagania dotyczące sposobu wykonywania zabiegu i ograniczania bólu. Oznacza to, iż skracanie ogonów nie powinno zastępować poprawy warunków utrzymania, a hodowca musi przede wszystkim zidentyfikować czynniki prowadzące do gryzienia i podjąć działania ograniczające ich występowanie.

Jak rozpoznać pierwsze sygnały problemu w chlewni?

Kanibalizm nie zawsze rozpoczyna się od widocznych ran - wcześniej można zaobserwować zmianę zachowania świń, zwiększone zainteresowanie ogonami innych osobników, niepokój w kojcu lub częstsze reakcje obronne. Niektóre zwierzęta zaczynają trzymać ogon opuszczony i przyciśnięty do ciała, a inne unikają kontaktu z pozostałymi świniami, częściej wstają lub zmieniają miejsce odpoczynku - takie objawy powinny skłonić hodowcę do dokładniejszej obserwacji grupy.

Ważne jest również zwracanie uwagi na niewielkie uszkodzenia skóry, zanim pojawią się rozległe rany, a regularne kontrole kojców, szczególnie po odsadzaniu, przemieszczaniu i łączeniu zwierząt, pozwalają szybciej wykryć niepokojące zachowania. W dobrze zarządzanym stadzie obserwacja świń nie ogranicza się wyłącznie do sprawdzania pobrania paszy i przyrostów. Sposób odpoczynku, aktywność i wzajemne kontakty między zwierzętami dostarczają informacji o warunkach panujących w chlewni, a wczesne wykrycie niepokojących zmian daje możliwość interwencji, zanim dojdzie do poważnych obrażeń.