Zgodnie z dyrektywą w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD) część firm jest zobowiązana do raportowania danych niefinansowych w zakresie kryteriów ESG (Environmental, Social, Governance). Wymagania te stanowią ramy oceny funkcjonowania przedsiębiorstw pod kątem tego, czy ich działalność jest zrównoważona i odpowiedzialna społecznie.
W praktyce, mimo iż znaczna część organizacji nie jest objęta bezpośrednio obowiązkiem raportowania, firmy funkcjonujące jako ogniwo łańcucha dostaw większych organizacji (np. generalnych wykonawców czy deweloperów) będą zobligowane do dostarczania precyzyjnych danych w tym zakresie. Dlatego kryteria ESG stają się ważnym narzędziem stosowanym w sektorze budowlanym, a ich spełnienie wpływa na sposób projektowania i realizacji inwestycji.
Stosowanie kryteriów ESG jest także odpowiedzią na potrzeby i wymagania użytkowników obiektów i ich najemców – szczególnie tych korporacyjnych. Wpływa na ich konkurencyjność. Zasady te w wielu aspektach pokrywają się z wymaganiami komercyjnych systemów certyfikacji wielokryterialnej, takich jak BREEAM czy LEED. Również wymagania taksonomii UE oraz zasada „nie czyń poważnej szkody" (DNSH) są spójne z kryteriami ESG w obszarze środowiskowym. Ich spełnienie jest konieczne do uzyskania dofinansowania inwestycji ze środków unijnych lub pozyskania preferencyjnego tzw. zielonego finansowania bankowego.
Kryteria ESG
Zostały określone w europejskich standardach sprawozdawczości w zakresie zrównoważonego rozwoju, czyli dokumencie określanym jako ESRS [3]. Dotyczą trzech obszarów:
- E – Environmental – ochrony środowiska,
- S – Social – społecznego,
- G – Governance – zarządzania przedsiębiorstwem.
Projektując inwestycję budowlaną, należy przeanalizować, w jaki sposób można wpłynąć poprzez rozwiązania projektowe na każdy z tych obszarów, a także, jakich danych z etapu projektowania inwestor może potrzebować do raportu.
Obszar środowiskowy
Aspekty środowiskowe są najlepiej opisane i ugruntowane w praktyce, jeżeli chodzi o wdrażanie kryteriów ESG. Śmiało można stwierdzić, iż z punktu widzenia branży budowlanej są też najważniejsze. W budownictwie, które odpowiada za ok. 40% emisji gazów cieplarnianych w UE, a realizacja i użytkowanie obiektów wiąże się zużyciem ogromnej ilości surowców, zasobów wodnych i generowaniem ton odpadów, w tym zakresie jest szczególnie dużo do zrobienia. Raportowane wskaźniki ESRS to:
- zmiana klimatu,
- zanieczyszczenie,
- woda i zasoby morskie,
- różnorodność biologiczna i ekosystemy,
- wykorzystanie zasobów oraz gospodarka o obiegu zamkniętym.
Kluczowe jest ograniczenie wpływu na zmiany klimatyczne poprzez redukcję emisji gazów cieplarnianych, które powstają w wyniku realizacji inwestycji oraz jej użytkowania. Obliczenie śladu węglowego obiektu w całym cyklu życia (LCA – life cycle assessment), czyli całkowitej emisji gazów cieplarnianych wyrażonych w ekwiwalencie dwutlenku węgla jest jednym z głównych parametrów określających wpływ obiektu na zmiany klimatu.
Znaczący wpływ na obniżenie śladu węglowego mają wybory projektantów podejmowane już na wczesnych etapach pracy, a dotyczące:
- materiałów budowlanych i ich emisyjności, bo te wpływają na ślad węglowy wbudowany,
- efektywności energetycznej obiektu – jest to tzw. ślad węglowego operacyjny.
Efektywność energetyczna obiektu zależy nie tylko od jego struktury i izolacyjności, ale także rodzaju wyposażenia instalacyjnego, w tym w szczególności źródła ciepła.
Jeśli chodzi o ślad węglowy wbudowany, najważniejsze decyzje dotyczą:
- wyboru materiałów o niskim, zweryfikowanym śladzie węglowym (np. drewno konstrukcyjne, beton niskoemisyjny, lub pochodzące z recyklingu itp.),
- optymalizacji projektu konstrukcyjnego w celu minimalizacji zużycia surowców,
- zastosowania technologii prefabrykacji.
Takie działania projektowe będą miały również istotne znaczenie z punktu widzenia kryterium dotyczącego wykorzystania zasobów oraz gospodarki o obiegu zamkniętym. Ten aspekt jest szczególnie istotny, jeżeli myślimy o zastosowaniu do budowy materiałów i elementów, nie tylko pochodzących z surowców z recyklingu lub drugiego obiegu, ale także takich, które będą mogły być użyte ponownie. Dotyczy to również budynków projektowanych w sposób ułatwiający ich przyszłą adaptację do nowych funkcji lub demontaż, co pozwoli na odzysk komponentów i surowców.
Pozostałe kryteria środowiskowe wymagają analizy projektu pod kątem generowanych zanieczyszczeń, stosowania urządzeń oszczędzających wodę, np. systemów retencji i wykorzystania wody deszczowej, czy uwzględnienie rozwiązań mających na celu ochronę bioróżnorodności i lokalnych ekosystemów.
Obszar społeczny
Kryteria społeczne wiążą się z wpływem danego obiektu na jego użytkowników. Szczególnie ważne jest to w przypadku budynków będących miejscem pracy. Firmy, które chcą dbać o dobrostan swoich pracowników, powinny zapewnić funkcjonalne przestrzenie o wysokim standardzie.
W projekcie powinno się uwzględnić odpowiednie rozwiązania instalacyjne i architektoniczne. W budynku trzeba zapewnić wysoką jakość powietrza, dostęp do światła naturalnego, dobrą akustykę, różnorodne przestrzenie, w których możliwa jest praca w skupieniu czy regeneracja. Projektant powinien także zwrócić uwagę na potrzeby osób neuroróżnorodnych. To istotne aspekty, które będą mogły być uwzględnione w raporcie ESG zarówno przez inwestora takiego obiektu, jak i najemcę.
Przestrzeń w inwestycjach deweloperskich powinna być projektowana w taki sposób, by lokalna społeczność odczuwała jej pozytywny wpływ i mogła sprawnie funkcjonować w jej najbliższym sąsiedztwie.
Obszar zarządzania
Obszar wymagań związanych z ładem zarządczym organizacji, choć prawdopodobnie w mniejszym stopniu wpływa na konkretne decyzje projektowe, jednak jest równie ważny, szczególnie z punktu widzenia zarządzania danymi. Projektanci muszą mieć świadomość, iż tworzona przez nich dokumentacja jest podstawowym źródłem danych do raportów ESG przygotowanych przez inwestora.
W raportowaniu tego obszaru istotne jest:
- w jaki sposób został przygotowany projekt,
- jak wygląda transparentność w doborze urządzeń i materiałów,
- czy dane z procesu projektowego są odpowiednio zbierane i ustrukturyzowane.
Wszystkie założenia, obliczenia (jak np. ślad węglowy, charakterystyka energetyczna) i specyfikacje muszą być precyzyjnie udokumentowane i możliwe do zweryfikowania przez audytorów zewnętrznych.
Zarządzanie ryzykiem należy do obszaru Governance. To istotny aspekt zarządczy, a informacje i rozwiązania projektowe ważne z punktu widzenia tego obszaru są najważniejsze dla organizacji zajmujących się inwestowaniem w nieruchomości. Wiąże się to z wymaganiem przeanalizowania i wykazania, jakie działania adaptacyjne do zmian klimatu minimalizujące ryzyko, np. wynikające z powodzi czy innych ekstremalnych zdarzeń pogodowych zostały uwzględnione w projekcie.
Wyzwania projektantów związane z implementacją kryteriów ESG
Głównym wyzwaniem projektantów jest nie tylko sama znajomość kryteriów ESG, ale przede wszystkim umiejętność stosowania rozwiązań projektowych, które mogą pomóc je wypełnić. Trudna jest również zmiana podejścia do projektowania – dotychczas główną rolę odgrywał czynnik ekonomiczny (szczególnie jeżeli chodziło o wybór materiałów budowlanych), który teraz powinien być zastępowany lub uzupełniany kryteriami środowiskowymi. Uwzględnianie tych wymagań w praktyce wymaga często również zdobycia wiedzy i doświadczenia w stosowaniu zrównoważonych rozwiązań. Szczególnie takie czynności, jak kalkulacje śladu węglowego budynku czy projektowanie cyrkularne wymagają dostępu do dobrych źródeł danych. Niezbędne są informacje na temat tego, jak poszczególne materiały i wyroby budowlane wpływają na środowisko. Zawierają je karty deklaracji środowiskowych produktu (EPD Environmental Product Declaration), ale niestety, w tej chwili nie do wszystkich dostępnych na rynku materiałów są one przygotowane. W EPD można znaleźć szczegółowe informacje na temat:
- wpływu materiału na środowisko na poszczególnych etapach ich wytwarzania i podczas całego cyklu życia,
- cyrkularności materiałów,
- zawartości substancji szkodliwych.
I dziś to właśnie dostęp do takich danych, a także wiedza i praktyka dotycząca projektowania zrównoważonego są głównym wyzwaniem, z jakim mierzą się projektanci chcący stosować kryteria ESG. Sytuacja powoli się zmienia. Producenci, którym zależy na zachowaniu konkurencyjności, muszą mieć świadomość, iż wybór materiału zależy nie tylko od adekwatności czy ceny, ale także jego wpływu na środowisko. Powoduje to, iż oferta materiałów proekologicznych, z pełną specyfikacją i deklaracjami EPD, staje się coraz bardziej dostępna.
Podsumowanie
Projektanci i inżynierowie, którym zależy na adaptacji projektów do wymagań ESG, muszą zwiększyć kompetencje w zakresie zrównoważonego projektowania. Nie wystarcza już tylko wiedza techniczna i znajomość prawa budowlanego. Konieczny staje się rozwój kolejnych umiejętności z zakresu analizy danych środowiskowych, stosowania najnowszych technologii i materiałów budowlanych. najważniejsze obszary powinny obejmować:
- wdrożenie oceny środowiskowej projektów LCA od wczesnych faz projektowych,
- wykorzystanie zasad GOZ w projektach i ich specyfikacjach technicznych,
- systematyczne i precyzyjne dokumentowanie oraz zbieranie danych dotyczących kluczowych kryteriów ESG.
Uwzględnianie już dziś tych działań, choćby jeżeli nie są one wymagane przez inwestorów, pozwoli na zdobycie praktycznego doświadczenia i zbudowanie przewagi konkurencyjnej na rynku, który nieuchronnie zmierza w kierunku zrównoważonego budownictwa.
