Mączniak prawdziwy zbóż – jak go rozpoznać i skutecznie zwalczyć?

Zdjęcie: Mączniak prawdziwy

Mimo ze mączysty nalot na powierzchni liści każdy potrafi przyporządkować do gatunku pasożyta, który rozwija się na roślinie, to zapobieganie powstaniu infekcji oraz ewentualne jej zwalczanie nie przychodzi już tak łatwo.

Objawy mączniaka prawdziwego. Fot. M. Korbas

Czym jest mączniak prawdziwy zbóż?

Mączniak prawdziwy na zbożach jest wywoływany przez grzyby z rodzaju Blumeria. Poraża pszenicę, jęczmień, żyto, owies oraz pszenżyto. Patogen ten występuje w różnych formach specjalnie przystosowanych do określonych gatunków roślin. Natomiast wprowadzenie do uprawy gatunku syntetycznego, jakim jest pszenżyto, będące mieszańcem pszenicy i żyta, sprawiło, iż może być porażane przez formy specjalne mączniaka prawdziwego obu roślin rodzicielskich.

Grzyb nie poraża kukurydzy i prosa. Straty powstałe w wyniku infekcji są zależne od długości jej trwania oraz jej stopnia i w wielu wypadkach sięgają do 20%, jednak w skrajnych sytuacjach mogą sięgać choćby 60% plonu. Szkodliwość grzyba polega na pasożytowaniu na komórkach warstwy okrywającej, z których czerpie sok komórkowy. Ponadto toksyna, którą wytwarza pasożyt, powoduje w roślinie rozpad chlorofilu.

Dodatkowo może porażać również kłosy, co w konsekwencji przyczynia się do spadku MTZ i liczby ziaren z kłosa. Grzyb poza zbożami występuje na większości traw należących do rodziny wiechlinowatych. Jest pasożytem obligatoryjnym, co oznacza, iż rozwija się wyłącznie na żywych tkankach, tak więc nie powoduje całkowitej śmierci rośliny, ale ją osłabia.

Liście zbóż jako „fabryka plonu” – dlaczego trzeba je chronić?

Objawy mączniaka prawdziwego na zbożach

Porażenie przez Blumeria graminis objawia się początkowo w postaci białego nalotu, który wraz z czasem przybiera barwę szarą. Cechą charakterystyczną dla mączniaka prawdziwego jest występowanie czarnych plam w centralnej części nalotu – chasmotecjów, z których uwalniają się zarodniki przenoszone z wiatrem na nowe rośliny w okresie od sierpnia do października.

Jak dochodzi do infekcji mączniakiem?

Zboża są porażane przez sprawców mączniaka dwoma rodzajami zarodników: askosporami (powstałymi w wyniku rozmnażania płciowego) oraz konidiami (rozmnażanie bezpłciowe). Występujące na słomie i ściernisku ciemne kropki – kleistotecja – wytwarzają zarodniki płciowe będące pierwotnym źródłem porażenia zbóż.

Po wykiełkowaniu askospory w miejscu infekcji pojawia się biała grzybnia widoczna gołym okiem. W tej formie pasożyt zimuje. Następnie wytwarza zarodniki konidialne, które bardzo gwałtownie rozprzestrzeniają się na roślinie oraz są przenoszone z wiatrem na kolejne plantacje. Już po 7–10 dniach od infekcji powstają nowe zarodniki.

Dotychczas nie stwierdzono przetrwania do wiosny kleistotecjów zdolnych wytwarzać askospory, dlatego głównym źródłem infekcji zbóż jarych są zboża ozime.

Warunki inkubacji

Inkubacja mączniakiem prawdziwym przebiega na wilgotnych roślinach przy umiarkowanym nasłonecznieniu (idealne warunki występują wtedy, gdy nasłonecznienie trwa dłużej niż 5 godzin). Do tego ogromne znaczenie ma temperatura powietrza – 12–20°C w ciągu dnia i 5–12°C w ciągu nocy.

Odporność odmian

Upowszechnienie oznaczania markerów genetycznych pozwoliło na świadome dobieranie komponentów rodzicielskich. Umożliwia to tworzenie nowych odmian odpornych na występujące w środowisku rasy. Problemem są ogromne zdolności pasożyta do mutowania. Poprzez częste mutacje grzyb dostosowuje się do uprawianych odmian i przełamuje odporność. Podobnie jest z fungicydami – stosowanie ciągle tych samych substancji bez rotacji sprawia, iż rasy podatne są niszczone, natomiast odporne na fungicydy mogą się rozwijać. Obserwacje prowadzone w ciągu ostatnich 20 lat wskazują na powstawanie ras odpornych na strobiluryny, triazole i imidazole.

Ochrona chemiczna – czym zwalczać mączniaka?

Próg ekonomicznej szkodliwości dla mączniaka prawdziwego w zbożach dla fazy krzewienia wynosi 50–70% porażonych roślin, natomiast w fazie strzelania w źdźbło wynosi 10% zainfekowanych roślin. W praktyce nie wygląda to tak, iż jeżeli w marcu mączniak prawdziwy wystąpi na 40% roślin i nie wykona się zabiegu, to do początku strzelania w źdźbło „ozdrowieje” część roślin. Wystąpienie pierwszych objawów na roślinach jest sygnałem do wykonania zabiegu.

Do ochrony fungicydowej po wystąpieniu objawów możemy wykorzystać fungicydy zawierające głównie fenpropidynę (wysoka skuteczność po wystąpieniu objawów), cyflufenamid, spiroksaminę i fenopropimorf. Także do zabiegów wyniszczających dobrze sprawdza się mieszanina fenopropimorfu z metrafenonem (synergizm dwóch substancji czynnych).

Ochrona nie powinna zakładać jednego zabiegu interwencyjnego. Zboża są wysoce podatne na wystąpienie mączniaka prawdziwego od początku strzelania w źdźbło. Wymienione substancje cechują się wysoką skutecznością, jednak przy podatnej odmianie potrzebny jest kolejny zabieg wykonany z użyciem substancji działających zapobiegawczo, tj. metrafenonu (nie stosować, jeżeli wcześniej stosowano tę substancję) oraz proquinazidu (bardzo dobrze sprawdza się w zabiegach zapobiegawczych).

Jęczmień jary – postęp hodowlany i nowe odmiany w praktyce

Inne niechemiczne metody

Ze względu na to, iż zarodniki uwalniają się z worków znajdujących się na słomie, w celu ograniczenia presji mączniaka prawdziwego należy unikać uprawy zbóż w monokulturze. Ponadto powinno się stosować zabiegi sprzyjające rozkładowi słomy, takie jak podorywka oraz stosowanie azotu na ściernisko. W celu ograniczenia presji można zastosować także izolację przestrzenną, chociaż wydaje się to mało skuteczne na polach graniczących z lasami, łąkami, ugorami oraz polami, które nie są chronione.

Również opóźnienie siewu sprawia, iż jesienna wegetacja zbóż przebiega po okresie największego wysypu zarodników. Ważne dla zdrowia roślin jest zapewnienie im dostępu do wystarczających ilości takich składników pokarmowych, jak fosfor, potas, wapń oraz cynk. Aby ograniczyć skalę infekcji na plantacji, warto korzystać z postępu genetycznego. Często wprowadzane na rynek nowe odmiany mają geny odporności na występujące rasy B. graminis w środowisku. Sprawia to, iż na roślinach nie występuje porażenie przez grzyb lub jest ono niewielkie. Niestety nie jest to efekt stały, a okres, w którym rośliny są bezpieczne, trwa kilka lat. Z chwilą wprowadzenia nowej, odpornej odmiany do uprawy rozpoczyna się proces selekcji nowych ras patogenu, które stopniowo przełamują tę odporność.