Międzynarodowe Forum Edukacji Architektonicznej to cykliczne wydarzenie organizowane przez NIAiU we współpracy z międzynarodowymi Instytutami Kultury. Stanowi ono przestrzeń do międzynarodowej wymiany doświadczeń dla edukatorów, architektów i muzealników, promując wiedzę o jakości środowiska zbudowanego.
Ostatnia edycja wydarzenia odbyła się w dniach 24–26 kwietnia 2026 roku w Kazimierzu Dolnym i była organizowana wspólnie z Rumuńskim Instytutem Kultury. Spotkania i warsztaty zgromadziły specjalistów z Polski i Rumunii, zaangażowanych w edukację o środowisku zbudowanym. W tym roku dominował temat partycypacji ulicznej, połączony z problematyką małych miast.
Program przewidywał warsztaty oraz dyskusje, a także działania angażujące lokalną społeczność. Poza warsztatami dla uczestników rozsianymi po miasteczku, zapraszał mieszkańców do interakcji w przestrzeni publicznej. Zapewniał wymianę doświadczeń ekspertów z Polski i Rumunii oraz przedstawicieli Kazimierza z zastanej kazimierskiej oferty edukacyjnej.
Małe miasto stało się laboratorium działań. Program wydarzenia umożliwił poznanie wielokulturowego dziedzictwa miasta, jego historycznej tkanki urbanistycznej oraz wyjątkowego krajobrazu. Ważnym elementem były spotkania z architektami, artystami i edukatorami, a także prezentacja laureatów międzynarodowego konkursu Golden Cubes Awards. Istotne miejsce zajęła również otwarta debata poświęcona edukacji architektonicznej w szkołach, połączona z wystawą programu Kształtowanie Przestrzeni, organizowanego przez Izbę Architektów Rzeczypospolitej Polskiej.
Działania realizowane na rynku były otwarte dla lokalnej społeczności i zachęcały mieszkańców do spontanicznego włączania się w proponowane aktywności. Wystawa podsumowująca warsztaty, prezentowana w Domu Architekta SARP, była dostępna bezpłatnie dla wszystkich zainteresowanych.
Program obejmował również poznawanie historii artystycznej Kazimierza Dolnego. Uczestnicy mieli możliwość odwiedzenia Dworu Michalaków oraz zapoznania się z opowieścią o dwóch okresach rozkwitu miasta, ukazaną w kontekście przemian gospodarczych, społecznych i przestrzennych. Ważnym punktem programu była także wizyta w XVI-wiecznym spichlerzu mieszczącym Oddział Przyrodniczy Muzeum Nadwiślańskiego, gdzie można było zobaczyć zachowane autentyczne elementy historycznej konstrukcji budynku, w tym więźbę dachową.
W warsztatach uczestniczyło łącznie 60 osób pracujących w czterech piętnastoosobowych grupach. W większości lokalizacji przeprowadzono po dwa cykle zajęć. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się działania realizowane na rynku, w których – wraz z osobami dołączającymi spontanicznie – uczestniczyło około 100 osób. W ramach prowadzonego sondażu ulicznego ankiety wypełniło 29 osób, zarówno dorosłych, jak i dzieci, odwiedzających miasto niezależnie od programu wydarzenia.
Partycypacja stanowi proces współtworzenia wiedzy o miejscu przez osoby i grupy związane z daną przestrzenią. Pozwala włączyć do procesu projektowego różnorodne perspektywy, doświadczenia i potrzeby użytkowników, wspierając podejmowanie decyzji uwzględniających lokalny kontekst społeczny, kulturowy i przestrzenny. Może być realizowana zarówno na poziomie lokalnym, jak i ponadlokalnym, przyjmując formę dialogu, współprojektowania, konsultacji społecznych czy działań edukacyjnych. Kluczową rolę odgrywają w niej odpowiednio dobrane narzędzia komunikacji, umożliwiające wymianę wiedzy i budowanie relacji pomiędzy uczestnikami procesu.
Celem wydarzenia było rozwijanie i testowanie metod oraz narzędzi wspierających otwarte procesy projektowe, angażujące lokalną społeczność, mieszkańców i osoby czasowo korzystające z przestrzeni miasta.
W trakcie warsztatów badano różne sposoby komunikacji i współpracy, analizując ich potencjał w budowaniu dialogu pomiędzy projektantami a użytkownikami przestrzeni. Szczególną uwagę poświęcono metodom partycypacyjnym i konsultacyjnym, które mogą być wykorzystywane zarówno w działaniach edukacyjnych, jak i w praktyce projektowej.
Testowano między innymi:
- sondaż uliczny
- storytelling
- kawiarnię obywatelską
- dialog
- spacer badawczy
- punkt konsultacyjny
Wystawa w SARP: Małe miasto jako laboratorium
Wystawa podsumowująca Forum prezentowała metody i narzędzia działań partycypacyjnych wypracowane oraz przetestowane podczas warsztatów. Przedstawione rozwiązania mają charakter otwarty i mogą być adaptowane do pracy w innych małych miastach oraz kontekstach społecznych i przestrzennych.
Punktem wyjścia dla podejmowanych działań było dziedzictwo kulturowe rozumiane jako istotny zasób edukacyjny i narzędzie budowania świadomości przestrzennej. Historyczny układ urbanistyczny Kazimierza Dolnego, pozostający w ścisłej relacji z krajobrazem, stanowił materiał do obserwacji i analizy procesów kształtowania przestrzeni oraz refleksji nad współczesnymi wyzwaniami zrównoważonego rozwoju.
Architektura i przestrzeń miasta zostały potraktowane jako aktywne narzędzia edukacyjne, umożliwiające badanie zależności pomiędzy dziedzictwem a współczesną praktyką projektową. Analiza historycznych form zabudowy, sposobów użytkowania przestrzeni publicznych oraz relacji pomiędzy środowiskiem naturalnym i kulturowym pozwalała dostrzec mechanizmy istotne również dla współczesnych procesów edukacyjnych.
Kazimierz Dolny stał się w tym ujęciu modelem badawczym dla wielu zjawisk charakterystycznych dla małych miast. Jego przestrzeń, nawarstwiona historycznie i jednocześnie podlegająca współczesnym przemianom, pełniła funkcję żywego laboratorium architektonicznego, w którym możliwe było testowanie metod edukacyjnych, partycypacyjnych i projektowych odnoszących się do szerszych problemów kształtowania środowiska zbudowanego.
Narzędzia partycypacyjne: Sondaż Uliczny. Ulotny domek
Jednym z narzędzi wykorzystanych podczas Forum była ankieta uliczna oparta na nieoczywistych pytaniach, takich jak: „Jak opisać Kazimierz przybyszowi z kosmosu?” czy „W którą stronę do Emilcina?”. Humorystyczna forma pozwalała przełamać dystans i zachęcała mieszkańców oraz turystów do rozmowy o mieście, jego przestrzeni i codziennych doświadczeniach związanych z korzystaniem z niej.
Ważnym elementem działań był także Ulotny Domek – tymczasowy punkt informacyjny i konsultacyjny zlokalizowany na rynku. Zaprojektowany z myślą o szybkim montażu i demontażu, inspirowany efemerycznymi konstrukcjami targowymi, stał się miejscem spotkań, rozmów i wymiany opinii pomiędzy uczestnikami Forum, mieszkańcami i odwiedzającymi miasto.
Obiekt pełnił funkcję zarówno ekspozycyjną, jak i społeczną. Prezentowano w nim efekty działań warsztatowych, ale przede wszystkim stwarzał przestrzeń do wyrażania opinii, obserwacji i doświadczeń związanych z miastem. Ulotny Domek pokazał, iż choćby prosta, tymczasowa architektura może skutecznie wspierać dialog i aktywizować przestrzeń publiczną.
Podczas sondażu ulicznego każdy uczestnik wieszał odpowiedzi w wyznaczonej przestrzeni Ulotnego Domku obrazując sieć połączeń społecznych i różnorodność odczuć. Działanie miało za zadanie wzmacniać w użytkownikach przestrzeni poczucie współodpowiedzialności za klimat miejsca oraz nawiązać kontakt między użytkownikami, a edukatorami.
Storytelling. Opowiadanie architektury
Dom Marii i Jerzego Kuncewiczów, położony na skraju kazimierskiego lasu i znany jako Kuncewiczówka lub Willa pod Wiewiórką, stał się miejscem warsztatów poświęconych relacjom pomiędzy pamięcią, wyobraźnią i przestrzenią. Punktem wyjścia była postać Marii Kuncewiczowej, która w formie performatywnego storytellingu zapraszała uczestników do odkrywania własnych wspomnień związanych z miejscami oraz do refleksji nad emocjami, zapachami, kolorami i doświadczeniami budującymi indywidualne obrazy przestrzeni.
Warsztaty koncentrowały się na pytaniach o to, w jaki sposób odczuwamy architekturę, jak opowiadamy o miejscach i jak przestrzeń może inspirować do tworzenia historii. Dom pisarki oraz jego otoczenie stały się materiałem do obserwacji, twórczej interpretacji i działań artystycznych. Wykorzystując narzędzia storytellingu, uczestnicy opisywali wybrane miejsca, wykonywali rysunki oraz tworzyli krótkie formy literackie, łącząc narrację, kreatywne pisanie i uważną obserwację przestrzeni.
Efektem warsztatów było sześć autorskich książek dokumentujących przebieg działań oraz zawierających wybrane teksty i rysunki powstałe podczas wizyty w domu Marii Kuncewiczowej.
Prowadzące: Alexandra Mihailciuc i Hanna Zwierzchowska
Kawiarnia obywatelska. Eko regeneracja, eko rewitalizacja
Warsztaty poświęcone były koncepcji działań regeneratywnych, opartych na założeniu, iż rozwój miejsca powinien wzmacniać jego potencjał społeczny, kulturowy i przyrodniczy. Punktem wyjścia do dyskusji były idee rozwijane m.in. przez Annę Pollock i Billa Reeda, zakładające postrzeganie miejsca jako żywego systemu wzajemnych zależności pomiędzy ludźmi, przyrodą, krajobrazem, historią i architekturą.
Uczestnicy analizowali, w jaki sposób działania projektowe, turystyczne i społeczne mogą odpowiadać na potrzeby różnych grup użytkowników, jednocześnie wspierając lokalne ekosystemy. Zwracano uwagę na konieczność odchodzenia od rozwiązań skoncentrowanych wyłącznie na jednej grupie odbiorców na rzecz podejścia uwzględniającego współzależności pomiędzy mieszkańcami, odwiedzającymi oraz środowiskiem naturalnym.
Inspiracją do pracy były przykłady inicjatyw z obszaru turystyki, architektury i rozwoju lokalnego wdrażających zasady myślenia regeneratywnego w różnych częściach świata. Na ich podstawie uczestnicy opracowywali własne koncepcje działań dla Kazimierza Dolnego i jego okolic, wykorzystując wiedzę zdobytą podczas pobytu w mieście.
Choć krótki czas warsztatów nie pozwalał na pełne rozpoznanie lokalnych uwarunkowań, powstałe pomysły wskazywały na potencjał tkwiący w relacjach pomiędzy miastem, jego mieszkańcami, turystami i środowiskiem naturalnym. W wielu propozycjach istotną rolę odgrywała Wisła jako element integrujący krajobraz, społeczność i lokalną tożsamość. Powracały również wątki związane ze sztuką oraz zasobami przyrodniczymi regionu, takimi jak woda i drzewostan, postrzeganymi jako najważniejsze elementy dalszego rozwoju miejsca.
Prowadzący: Marcin Szałek
Warsztat odbywał się w lokalu gastronomicznym Trzeci Księżyc.
Dlaczego Trzeci Księżyc? Dlatego, iż każdy odnajdzie tu to, czego szuka
i przeniesie się w czasie tam dokąd zechce. Trzeci Księżyc to miejsce osadzone poza aktualną, kazimierską rzeczywistością. Słowa gospodarza:Przybyliśmy z przeszłości. Prowadzi nas kazimierski Genius Loci.
Gospodarz: Tomek Małolepszy
Dialog. O naturze i kulturze
Warsztat poświęcony był relacjom pomiędzy przestrzenią, naturą i dobrostanem człowieka. Punktem wyjścia stała się refleksja nad tym, w jaki sposób przestrzeń może odpowiadać na ludzkie potrzeby oraz wspierać rozwój, budowanie relacji i poczucie przynależności. Spotkanie odbywało się wokół wspólnego stołu w MYdomku, którego nazwa odwoływała się do idei wspólnotowości i działania w perspektywie „my”, a nie „ja”.
Uczestnicy pracowali nad wizjami przestrzeni publicznych inspirowanych Kazimierzem Dolnym oraz własnymi wyobrażeniami miejsc sprzyjających integracji, odpoczynkowi i rozwojowi. Szczególną uwagę poświęcono wartości zabawy jako istotnemu elementowi życia społecznego. Inspiracją była koncepcja „Homo Ludens” Johana Huizingi, wskazująca na zabawę jako jedno ze źródeł kultury, kreatywności i rozwoju cywilizacji.
Proces projektowy oparto na metodach dialogu i komunikacji inspirowanych Porozumieniem bez Przemocy (NVC). Analizowano obserwacje dotyczące miejsca, towarzyszące im emocje oraz potrzeby i wartości, które mogą znaleźć odzwierciedlenie w przestrzeni. W pracy wykorzystywano również karty emocji opracowane przez psycholożkę Katarzynę Miller jako narzędzie wspierające refleksję nad indywidualnym doświadczeniem miejsca.
Efektem warsztatów były koncepcje przestrzeni otwartych na różnorodne formy aktywności, nauki i spontanicznego odkrywania. W wielu propozycjach pojawiał się motyw alternatywnych ścieżek i miejsc pozwalających na swobodną eksplorację, rozwijanie wyobraźni oraz budowanie relacji z naturą. Zwracano uwagę na potencjał tworzenia miejskich przestrzeni edukacyjnych – laboratoriów doświadczeń, łączących funkcje społeczne, przyrodnicze i kulturowe.
Proces pracy prowadzono etapowo, rozpoczynając od obserwacji miejsca i pytania: „Jak mi tu jest?”. Następnie uczestnicy przechodzili do refleksji nad własnymi odczuciami: „Co czuję i do jakich doświadczeń mnie to odsyła?”, by w kolejnym kroku zastanowić się: „Jakich wartości i potrzeb poszukuję w tej przestrzeni?”. W pracy wykorzystywano także karty emocji, które pomagały rozpoznawać zarówno pozytywne, jak i trudne stany emocjonalne. Podkreślano, iż pełne doświadczenie miejsca obejmuje całe spektrum emocji, a ich współistnienie pozwala lepiej zrozumieć relacje pomiędzy człowiekiem a przestrzenią oraz wartości, które powinny znajdować odzwierciedlenie w jej kształtowaniu.
“Projektowanie przestrzeni publicznych to raczej ciągła rozmowa z przyrodą, z ludźmi, z czasem” głosi hasło z MY-mapy – kolażu inspiracji z otwartym scenariuszem… Ilustracji trasy wzdłuż kanału, przez punkty zabawy, do otwarcia widokowego nad wodą i kojących zachodów słońca…
Prowadzący: Jagna Badowska & Alexandru Belenyi
Spacer badawczy. Ku rzece i wodzie
„Panta rhei. Doświadczenie fizyczne rzeki. Kazimierz oraz dwie rzeki brat Grodarz i siostra Wisła. Jakie są, jak się zmieniają co mówią nam o naszej sytuacji w świecie, tej urbanistycznej, tej projektowej tej społecznej i tej osobistej psychologicznej. W jaki sposób poprzez uwagę skierowaną na rzekę możemy odnaleźć się w świecie I w sobie samych. W jaki sposób poprzez uwagę skierowaną na rzekę możemy zacząć myśleć o urbanistyce i architekturze swojego życia”.
Spotkanie dotyczyło zagadnienia obecności wody dla przyszłości zamieszkiwania (future human habitat) i było realizowane w kontekście relacji między rzeką Grodarz i Wisłą (bratem kanałem i siostrą rzeką).
Warsztaty rozpoczynały się spacerem studialnym suchym korytem Grodarza przez całe centrum Kazimierza aż do jego ujścia nad Wisłą. Doświadczano przebywania na dnie suchej rzeki, poszukując nielicznych kropel wody gromadzących się przy wylotach urządzeń klimatyzacyjnych.
Miasto obserwowano z nietypowej, obniżonej perspektywy, w której koła samochodów i buty przechodniów znajdowały się na wysokości wzroku lub ponad nią. Odkrywano ukryte walory wnętrza urbanistycznego suchego kanału, dostrzegając nie tylko piękno zmiennych widoków, wiszących ogrodów i doświadczeń sensorycznych, ale także potencjał tej przestrzeni jako miejsca spotkań, wypoczynku, zabawy i handlu.
Jednocześnie silnie odczuwalna pozostawała tęsknota za wodą. Pojawiało się pytanie: co stanie się, jeżeli widok suchego koryta rzeki, takiego jak Grodarz, stanie się w przyszłości powszechnym obrazem europejskich miast?
Z tym doświadczeniem przystępowano do drugiej, twórczej części warsztatów. Obrazy wody tworzono przy użyciu tradycyjnej japońskiej techniki Suminagashi, polegającej na malowaniu atramentem na powierzchni wody. Metoda ta jest wyjątkowo wrażliwa na warunki otoczenia – rodzaj wody, ciśnienie atmosferyczne, ruch powietrza, oddech czy obecność innych osób. Powstające prace miały zatem indywidualny charakter, a ich ostateczny kształt był wynikiem współdziałania autora, materiału i otoczenia. Proces twórczy stawał się ćwiczeniem uważności oraz otwartości na nieprzewidywalność i wpływ czynników pozostających poza kontrolą twórcy.
Prowadzący: Marek Piwowarski & Irina Tava
Punkt konsultacyjny. Dziedzictwo i społeczności
Warsztat poświęcony był niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu, sztuce w przestrzeni publicznej oraz relacjom pomiędzy indywidualnym doświadczeniem miejsca a wspólnotowym wymiarem miasta. Punktem wyjścia stała się metafora „równoległych światów” – przekonanie, iż każdy człowiek postrzega i doświadcza przestrzeni w odmienny sposób, tworząc własne centrum doświadczeń, emocji i znaczeń. Te indywidualne perspektywy spotykają się i przenikają w przestrzeni miasta, współtworząc jego tożsamość.
W Ulotnym Domku na kazimierskim rynku zaproszono uczestników do wspólnego tworzenia wielkoformatowego rysunku, będącego jednocześnie muralem, mapą doświadczeń i wizualnym zapisem spotkania. Inspiracją do pracy były obserwacje rynku, codzienność miasta oraz osobiste skojarzenia związane z Kazimierzem Dolnym.
Powstający obraz rozwijał się stopniowo, wraz z kolejnymi osobami dołączającymi do działania. W jego tworzenie zaangażowało się ponad 100 osób – uczestników Forum, mieszkańców oraz przypadkowych przechodniów w różnym wieku. Procesowi twórczemu towarzyszyły rozmowy o życiu w Kazimierzu Dolnym, jego wyjątkowym charakterze, lokalnej tożsamości oraz wyzwaniach, z jakimi mierzy się współcześnie miasto. W efekcie powstała wspólna praca będąca zapisem wielu perspektyw i doświadczeń, które na moment spotkały się w jednej przestrzeni.
Prowadzące: Yoanna Symbiosis & Adela Trif
Kolofon
Kuratorki: Jagna Badowska, Hanna Zwierzchowska
Koordynacja merytoryczna i organizacyjna: Katarzyna Domagalska, Karolina Scheibe-Skorczyk
Asystent: Michał Łukasik
Autorki i autorzy warsztatów, moderacja i prowadzenie: Jagna Badowska, Alexandru Belenyi, Tomasz Małolepszy, Alexandra Mihailciuc, Marek Piwowarski, Yoanna Symbiosis (Joanna Gwarek), Marcin Szałek, Iarina Tava, Adela Trif, Hanna Zwierzchowska
Organizator i produkcja Forum: Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki
Komunikacja: Dominik Witaszczyk, Katarzyna Nestorowicz, Aleksandra Zaszewska
Partner międzynarodowy: Rumuński Instytut Kultury
Partnerzy: Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, Izba Architektów RP, Kazimierz Dolny, International Union of Architects
Patron Medialny: kazimierzdolny.pl
Koncepcja cyklu Forum Edukacji Architektonicznej: Zespół ds. Powszechnej Edukacji NIAIU
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
