Ponad 3 miliony koni i małych gospodarstw. Tak wyglądało polskie rolnictwo po 1918 roku

Zdjęcie: rolnictwo w Polsce w 1918 roku

Gdy Polska odzyskiwała niepodległość, życie na wsi wyglądało zupełnie inaczej niż dzisiaj. W jednym gospodarstwie zboże zbierano sierpem, w innym pracowały już konne żniwiarki. Różnice nie kończyły się jednak na wyposażeniu. Po 123 latach zaborów polscy rolnicy musieli zmierzyć się ze skutkami wojny, nierównym podziałem ziemi i trudnościami w utrzymaniu rodzin. Jak duże były wówczas gospodarstwa, jakie zwierzęta hodowano i co uprawiano na polskich polach? Pierwsze statystyki niepodległej Polski pozwalają odtworzyć obraz tamtego rolnictwa.

Polska wieś w 1918 roku. Większość mieszkańców kraju żyła z rolnictwa

Odzyskanie niepodległości 11 listopada 1918 roku oznaczało dla Polski nie tylko odbudowę państwa, ale również konieczność połączenia trzech różnych systemów gospodarczych. Przez 123 lata ziemie polskie znajdowały się pod panowaniem Rosji, Prus i Austrii, a rolnictwo w poszczególnych zaborach rozwijało się w odmiennych warunkach. Różnice dotyczyły wielkości gospodarstw, poziomu mechanizacji, infrastruktury oraz organizacji produkcji. Do tego dochodziły zniszczenia I wojny światowej, które szczególnie mocno dotknęły część terenów wiejskich.

Pierwszy powszechny spis ludności w odrodzonej Polsce przeprowadzono 30 września 1921 roku, czyli niespełna trzy lata po odzyskaniu niepodległości. Było to pierwsze tak szerokie badanie pozwalające ocenić strukturę ludności, gospodarstw rolnych i pogłowia zwierząt. Dane nie przedstawiają więc dokładnie stanu z listopada 1918 roku, ale są jednym z najważniejszych źródeł pokazujących, jak wyglądała polska wieś na początku niepodległości.

Według spisu Polska liczyła około 27,2 mln mieszkańców, z czego blisko 74% mieszkało na wsi. Oznacza to, iż około trzy czwarte społeczeństwa żyło poza miastami. Rolnictwo było podstawowym źródłem utrzymania ogromnej części ludności, a w latach dwudziestych około 63% osób aktywnych zawodowo pracowało w tym sektorze. Polska była więc krajem przede wszystkim rolniczym, w którym sytuacja gospodarstw miała bezpośredni wpływ na warunki życia milionów rodzin.

Jak kiedyś zbierano siano na Podlasiu – opowieść o sile, rodzinie i tradycji [REPORTAŻ]

Ponad 3 miliony gospodarstw rolnych. Większość miała mniej niż 5 hektarów

Jednym z największych problemów polskiego rolnictwa był nierówny podział ziemi. W 1921 roku odnotowano około 3,26 mln gospodarstw rolnych, przy czym dominowały gospodarstwa o niewielkiej powierzchni. Aż 64,6% z nich miało nie więcej niż 5 hektarów, ale użytkowały one zaledwie 14,8% gruntów. Oznaczało to, iż miliony rodzin utrzymywały się z niewielkich gospodarstw, często podzielonych dodatkowo na kilka oddzielnych działek.

Na drugim końcu znajdowały się wielkie majątki ziemskie. Gospodarstwa o powierzchni przekraczającej 50 hektarów stanowiły jedynie 0,9% ogólnej liczby gospodarstw, a użytkowały około 47,3% powierzchni gruntów. Tak duża dysproporcja powodowała narastanie problemu określanego jako „głód ziemi”. Wielu chłopów nie dysponowało areałem wystarczającym do utrzymania rodziny, a możliwości znalezienia pracy poza rolnictwem były ograniczone.

Różnice pomiędzy regionami były bardzo duże. Na południu kraju, szczególnie na terenach dawnego zaboru austriackiego, gospodarstwa do 5 hektarów stanowiły aż 87% ogólnej liczby. Z kolei na zachodzie, w dawnym zaborze pruskim, większy udział miały gospodarstwa średniej wielkości, od 10 do 50 hektarów. Przeciętne gospodarstwo na ziemiach polskich nie było więc reprezentatywne dla wszystkich regionów. Warunki prowadzenia produkcji w Wielkopolsce mogły znacząco różnić się od tych w Galicji czy na wschodzie kraju.

Tradycyjne żniwa na polskiej wsi. Fot. NAC

Ponad 3,2 mln koni. Jak wyglądała praca w gospodarstwie?

Dla współczesnego rolnika ciągnik jest podstawowym narzędziem pracy. Na początku niepodległości najważniejszą siłę pociągową w rolnictwie stanowiły jednak konie, a w części gospodarstw również woły. Zwierzęta wykorzystywano do orki, bronowania, siewu, transportu płodów rolnych i wykonywania wielu innych prac. Dostęp do własnego zaprzęgu miał ogromne znaczenie, szczególnie dla gospodarstw, które nie dysponowały bardziej zaawansowanymi maszynami.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 1921 roku w Polsce odnotowano około 3,28 mln koni. Nie oznacza to, iż każdy rolnik posiadał własnego konia. W małych gospodarstwach brak zwierząt pociągowych mógł wymuszać korzystanie z pomocy sąsiadów lub wykonywanie części prac manualnie. Duże gospodarstwa i majątki ziemskie miały natomiast większe możliwości wykorzystania konnych maszyn rolniczych, a miejscami także urządzeń napędzanych silnikami lub maszynami parowymi.

Żniwa należały do najbardziej pracochłonnych okresów w roku. Zboże ścinano kosami i sierpami, wiązano w snopy, a następnie ustawiano do wyschnięcia. W bardziej rozwiniętych gospodarstwach wykorzystywano żniwiarki konne i młocarnie, jednak praca ręczna przez cały czas odgrywała ogromną rolę. W zbiorach uczestniczyli nie tylko gospodarze, ale często całe rodziny oraz pracownicy sezonowi.

Prace rolnicze z wykorzystaniem maszyn parowych w okresie międzywojennym. Fot. NAC

Ile krów, świń i owiec hodowano w Polsce po odzyskaniu niepodległości?

Hodowla zwierząt była ważnym elementem gospodarki wiejskiej. W wielu gospodarstwach prowadzono jednocześnie produkcję roślinną i zwierzęcą, wykorzystując własne zboże, ziemniaki oraz pasze objętościowe. Zwierzęta dostarczały mleka, mięsa, wełny i obornika, który miał istotne znaczenie dla utrzymania żyzności gleby.

Pierwszy spis powszechny pozwolił oszacować pogłowie najważniejszych gatunków zwierząt gospodarskich. W 1921 roku liczba bydła wynosiła niemal 7,9 mln sztuk, a trzody chlewnej ponad 5,1 mln sztuk. Znaczące było również pogłowie owiec i koni.

Dane dotyczą stanu na 30 września 1921 roku. Nie obejmowały wówczas Górnego Śląska i części województwa wileńskiego, które nie znalazły się w granicach obszaru objętego spisem.

Hodowla bydła miała szczególne znaczenie dla wyżywienia rodzin wiejskich. Mleko i jego przetwory wykorzystywano na własne potrzeby, a nadwyżki mogły trafiać do lokalnego handlu. Trzoda chlewna stanowiła ważne źródło mięsa i tłuszczu, natomiast owce dostarczały wełny oraz produktów spożywczych. W odróżnieniu od współczesnej produkcji zwierzęcej, nastawionej często na specjalizację i dużą skalę, wiele ówczesnych gospodarstw utrzymywało po kilka gatunków zwierząt jednocześnie.

Co uprawiali polscy rolnicy? Żyto i ziemniaki miały ogromne znaczenie

Na początku XX wieku podstawę polskiej produkcji roślinnej stanowiły zboża oraz ziemniaki. Szczególnie istotną rolę odgrywało żyto, które dobrze sprawdzało się na słabszych glebach i było jednym z podstawowych zbóż chlebowych. Uprawiano także pszenicę, jęczmień oraz owies, wykorzystywany między innymi do żywienia koni.

Ziemniaki były nie tylko ważnym składnikiem codziennej diety, ale również paszą dla zwierząt i surowcem przemysłowym. W gospodarstwach prowadzono ponadto uprawę roślin pastewnych oraz warzyw na własne potrzeby. Istotne miejsce w krajowym rolnictwie zajmowały również buraki cukrowe, stanowiące podstawę działalności cukrowni, szczególnie w regionach o korzystnych warunkach glebowych i rozwiniętym przemyśle cukrowniczym.

Według opracowania Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 1921 roku powierzchnia gruntów ornych wynosiła około 18,3 mln hektarów, co stanowiło 74,2% użytków rolnych. Łąki i pastwiska również miały ważne znaczenie, szczególnie w gospodarstwach utrzymujących bydło i konie.

Wysokość plonów zależała od żyzności gleby, stosowanego nawożenia, dostępu do maszyn oraz przebiegu pogody. W wielu regionach niewielkie możliwości mechanizacji i ograniczony dostęp do środków produkcji utrudniały zwiększanie wydajności. Dodatkowym wyzwaniem było rozdrobnienie gospodarstw oraz konieczność prowadzenia prac na niewielkich, często oddalonych od siebie działkach.

Codzienna praca przy zbiorze ziemniaków na polskiej wsi. Fot. NAC

Reforma rolna po 1918 roku. Dlaczego rolnicy domagali się ziemi?

Problem nierównego podziału gruntów stał się jednym z najważniejszych zagadnień politycznych po odzyskaniu niepodległości. Duża liczba drobnych gospodarstw i jednoczesne istnienie rozległych majątków ziemskich powodowały napięcia społeczne. Dla wielu rodzin chłopskich dostęp do ziemi był warunkiem poprawy sytuacji materialnej i zapewnienia przyszłości kolejnym pokoleniom.

Już 10 lipca 1919 roku Sejm Ustawodawczy przyjął uchwałę dotyczącą zasad reformy rolnej, a 15 lipca 1920 roku uchwalono ustawę o jej wykonaniu. Z kolei w 1925 roku przyjęto kolejne przepisy regulujące parcelację większych majątków. Proces przebiegał jednak stopniowo, a różnice polityczne, ekonomiczne i prawne utrudniały szybkie przeprowadzenie zmian.

W całym okresie 1919–1938 rozparcelowano około 2,65 mln hektarów gruntów. Reforma nie zlikwidowała jednak wszystkich problemów związanych z rozdrobnieniem gospodarstw i nierównym podziałem ziemi. Trudności te towarzyszyły polskiemu rolnictwu przez znaczną część dwudziestolecia międzywojennego.

Rolnik z kosą podczas żniw w II Rzeczypospolitej. Fot. NAC

Jak zmieniło się polskie rolnictwo od 1918 roku?

Rolnictwo pierwszych lat niepodległości opierało się w dużej mierze na pracy ludzi i zwierząt, a wiele gospodarstw miało powierzchnię nieprzekraczającą kilku hektarów. Jednocześnie istniały duże majątki ziemskie, w których wykorzystywano bardziej zaawansowane rozwiązania techniczne. Polska wieś nie była więc jednolita – różniła się zarówno poziomem rozwoju, jak i możliwościami produkcyjnymi.

Przez kolejne dziesięciolecia rolnictwo przeszło ogromną zmianę. Konie i manualne narzędzia zostały w znacznej mierze zastąpione przez ciągniki, kombajny i wyspecjalizowane maszyny, a rozwój hodowli, nawożenia, ochrony roślin i mechanizacji pozwolił zwiększyć wydajność produkcji.

Historia polskiej wsi po 1918 roku przypomina jednak, jak wielkim wyzwaniem była odbudowa rolnictwa w kraju, który dopiero odzyskał niepodległość. Dla milionów mieszkańców wsi niepodległość oznaczała nie tylko zmianę granic i władz państwowych, ale również nadzieję na poprawę warunków życia, dostęp do ziemi i możliwość rozwoju własnych gospodarstw.