Stonka kukurydziana jest już w całej Polsce. Jak skutecznie chronić plantację?

1 godzina temu

Zdjęcie: stonka kukurydziania

Kukurydza uchodzi za roślinę łatwą w uprawie, której ochrona ograniczała się dotychczas do zabiegów herbicydowych. Rosnąca presja szkodników stawia jednak rolników w obliczu nowych wyzwań. Czy uda się skutecznie uchronić plony przed kolejnymi agrofagami?

Dlaczego ochrona kukurydzy staje się coraz trudniejsza?

Kukurydza przez wiele lat była uważana za roślinę, której nie zagrażają w dużym nasileniu choroby i szkodniki. Największy problem stanowiły dotychczas chwasty. To na nich bardzo często zaczynała i kończyła się cała strategia ochrony.

Nie oznacza to jednak, iż patogenów czy szkodników nie było w ogóle – były, jednakże zwykle ich wyższa szkodliwość dotyczyła lokalnych plantacji, ponieważ powierzchnia zasiewów tej rośliny nie była tak wysoka jak obecnie.

Koncentracja plantacji nie była wysoka, dlatego też szkodniki nie miały gdzie masowo się namnażać. Agrofagi mniej efektywnie się rozprzestrzeniały, ponieważ dystanse pomiędzy uprawami nie były tak małe jak obecnie.

Co warto podkreślić – kilkanaście lat temu nie występowały tak powszechnie monokultury. Śledząc dane GUS dotyczące powierzchni uprawy kukurydzy w Polsce, można zauważyć, iż od 2001 roku zaczęło wyraźnie rosnąć zainteresowanie jej zasiewami.

Prawdziwy „bum kukurydziany” rozpoczął się jednak w 2012 roku, wówczas areał uprawy (wykorzystanie kiszonkowe + ziarnowe) przekroczył milion hektarów.

Sytuacja ta utrzymuje się do dziś, a w ostatnich dwóch latach powierzchnia uprawy kukurydzy wynosi nieco ponad 1,8 mln ha.

Większy areał i monokultura w kukurydzy sprzyja rozwojowi agrofagów

Wszechobecność upraw kukurydzy niemal w każdym zakątku kraju to wbrew pozorom wielki sukces.

Sukces podkreślający siłę postępu hodowlanego i hodowców, którzy „okiełznali” ten tropikalny gatunek, wprowadzając na rynek odmiany wysoko plonujące i zaadaptowane do warunków glebowo-klimatycznych Polski.

Z drugiej strony są jednak i pewne minusy:

rosnąca popularność uprawy kukurydzy, w tym stosowane uproszczenia agrotechniczne,
pogoda,
niska świadomość profilaktyki w ochronie roślin,
inne czynniki

To wszystko sprawiło, iż organizmy szkodliwe znalazły korzystne warunki dla swojego rozwoju. Nie ma w Polsce ani jednej plantacji, na której nie udałoby się znaleźć chwastów, objawów chorób czy skutków obecności szkodników.

Wręcz przeciwnie – jest ich coraz więcej, choć zależy to między innymi od przebiegu pogody.

Szkodniki są coraz większym zagrożeniem dla upraw kukurydzy

Omacnica prosowianka występuje w Polsce na plantacjach kukurydzy niemalże od lat 50. XX wieku. Wcześniej zasiedlała proso i stąd jej nazwa.

Pierwsze wzmianki o jej obecności na ziemiach polskich pochodzą z lat 1860– 1870, nie podano jednak, na jakich roślinach wówczas żerowała.

Stonka kukurydziana jest natomiast przykładem pojawu i pełnego zadomowienia się w Polsce gatunku całkowicie obcego dla polskiej entomofauny.

Szkodnik wywodzi się z Ameryki Północnej i został przypadkowo zawleczony do Serbii, skąd rozprzestrzenił się na większość państw Unii Europejskiej. W Polsce historia jej występowania jest dość krótka – zaledwie 20-letnia.

Oba szkodniki są bardzo mocno związane z kukurydzą. To dzięki niej mogą w Europie doskonale się rozwijać i namnażać, zwłaszcza na niechronionych przed nimi monokulturach.

Warto zapoznać się z oboma gatunkami, bowiem ich szkodliwość wręcz idealnie pokrywa się ze sobą w rozwoju kukurydzy.

Od siewów korzenie podgryzają larwy stonki. Potem – od przełomu wiosny i lata – dołączają gąsienice omacnicy żerujące na nadziemnych częściach tkanek, a następnie rośliny zasiedlają chrząszcze stonki.

Gąsienice omacnicy, jak i chrząszcze stonki pozostają na polu do momentu zbioru plonu, cały czas uszkadzając tkanki roślin.

W tym artykule skupimy się na biologii, szkodliwości oraz możliwości zwalczania stonki kukurydzianej. Zachęcamy jednak do zapoznania się również z artykułem o omacnicy.

Omacnica prosowianka sieje coraz większe spustoszenie. Jak z nią walczyć?

Integrowana Produkcja Roślin – jak monitorować szkodniki kukurydzy?

W ostatnich latach wiele gospodarstw zdecydowało się skorzystać z ekoschematu Integrowana Produkcja Roślin.

W tym systemie do zwalczania szkodników powinniśmy w pierwszej kolejności stosować metody niechemiczne, a dopiero w ostateczności skorzystać z ochrony chemicznej.

Podstawą działań musi być regularny monitoring obecności obu szkodników prowadzony na własnych polach.

Jak najbardziej może być on podparty obserwacjami sygnalizacyjnymi podawanymi na Platformie Sygnalizacji Agrofagów.

Trzeba mieć na uwadze, iż system IP wymaga spełnienia szeregu wymagań, które później są kontrolowane przez jednostkę certyfikującą.

Stonka kukurydziana obecna w całej Polsce

Stonka kukurydziana pojawiła się w Polsce w 2005 roku. Pierwszy przypadek odnotowano na Podkarpaciu, kwalifikując szkodnika jako organizm kwarantannowy w UE.

Pomimo natychmiastowego podjęcia działań wyniszczających pierwsze populacje, nie udało się powstrzymać ekspansji gatunku na pozostałą część kraju.

W kolejnych latach stonka kukurydziana opanowywała kolejne obszary. Do końca 2013 roku objęła zasięgiem 11 województw, z wyjątkiem:

lubuskiego,
zachodniopomorskiego,
pomorskiego,
warmińsko-mazurskiego,
kujawsko-pomorskiego.

Od 2014 roku nie jest prowadzony ogólnokrajowy monitoring rozprzestrzeniania się stonki kukurydzianej.

Decyzją MRiRW, Instytut Ochrony Roślin–PIB w ramach Dotacji Celowej zadanie nr 1.15 prowadzi w latach 2024–2025 obserwacje występowania w Polsce zarówno tego szkodnika, jak i omacnicy prosowianki.

W trakcie realizacji badań okazało się, iż w 2024 roku wolne od szkodnika były tylko dwa województwa – zachodniopomorskie i pomorskie. Zmieniło się to jednak w 2025 roku, gdy szkodnik został stwierdzony na obszarze wszystkich województw.

Stonka kukurydziana występuje zatem już w całym kraju, ale póki co najliczniej na południu i częściowo w pasie środkowym. To tutaj na niektórych plantacjach notuje się jej wysoką szkodliwość.

Szkodniki kukurydzy w 2023 r. Jakie gatunki zdominowały uprawy?

Cykl rozwojowy stonki kukurydzianej – kiedy pojawiają się larwy i chrząszcze?

Stonka kukurydziana rozwija jedno pokolenie w ciągu roku. Jednak, aby szkodnik przeszedł cykl rozwojowy, kukurydza musi być uprawiana w monokulturze.

Stadium zimującym są jaja umieszczone przez samice w glebie na głębokości do 15 cm. Samice składają je od lipca aż do zbioru plonów.

Płodność samic jest bardzo wysoka, średnio składają około 600–800 jaj, a niektóre osobniki są w stanie w ciągu swojego kilkutygodniowego życia złożyć do 1400 jaj – co pokazały badania IOR–PIB.

Jaja są wytrzymałe na niskie temperatury, ale wrażliwe na przesuszenie.

To choćby z tego powodu na plantacjach zakładanych na glebach lekkich i gwałtownie przesychających (zimą lub wiosną) notuje się o wiele mniejszą liczebność oraz szkodliwość larw w porównaniu do gleb cięższych czy bardziej zwięzłych, które lepiej utrzymują wilgoć.

Wiosną, z chwilą siewu kukurydzy stopniowo z jaj wylęgają się larwy, które całe życie spędzają w glebie.

Przechodzą przez trzy stadia rozwojowe, osiągając około 1 mm długości w pierwszym i około 1,8 cm w ostatnim stadium.

Niestety, wylęg larw jest rozciągnięty w czasie, stąd też ostatnie pojedyncze wylęgi mogą nastąpić choćby pod koniec lipca bądź w pierwszej połowie sierpnia.

Najwięcej larw żeruje na korzeniach od połowy czerwca do pierwszej połowy lipca. Od połowy czerwca larwy zaczynają się przepoczwarzać w glebie.

Najwięcej poczwarek znajduje się w glebie w lipcu, a ostatnie można spotkać w sierpniu.

Chrząszcze zwykle wylatują z gleby od pierwszej połowy lipca. Niemniej w lata bardzo ciepłe wyloty z poczwarek zaczynają na początku trzeciej dekady czerwca.

Najwyższą ich liczebność na kukurydzy obserwuje się zwykle od trzeciej dekady lipca do trzeciej dekady sierpnia. Ostatnie osobniki spotyka się w październiku, choć w dobie ciepłych jesieni mogą występować do pierwszej dekady listopada.

Larwy stonki kukurydzianej niszczą korzenie i powodują wyleganie roślin

Larwy żerują na korzeniach kukurydzy i je obgryzają. Wpierw uszkadzają korzonki włośnikowe, a następnie wgryzają się do wnętrza większych korzeni, w tym niekiedy do korzeni podporowych. Im ich więcej i im lepsze warunki środowiskowe, tym silniejsze uszkodzenia korzeni.

Takie rośliny wolniej rosną, mogą być chlorotyczne, okresowo więdnąć, a także wylegać.

Główną szkodliwością larw stonki jest właśnie powodowanie wylegania roślin – notowanego najczęściej w lipcu bądź sierpniu, rzadziej pod koniec czerwca.

Problem z wyleganiem roślin może być poważny, gdy duża ich liczba się przewraca, a następnie wzajemnie przerasta, co sprawia, iż zanikają międzyrzędzia.

Rekordowo wczesne pojawy omacnicy i stonki w kukurydzy!

Na południu Polski zdarzają się takie pola, gdzie wskutek silnego żerowania larw wylega po kilkadziesiąt hektarów, co powoduje problem ze zbiorem plonu. Kolby takich roślin mogą ponadto leżeć na glebie i wówczas gwałtownie gnić.

Zdarzają się pola, na których wskutek nagromadzenia szkodnika w danej lokalizacji wylegają już rośliny uprawiane zaledwie w 2-letniej monokulturze, pomimo iż takie zjawisko na większą skalę obserwuje się zwykle na 4–6 letnich monokulturach.

Dodatkowa szkodliwość larw to zwiększenie podatności roślin na porażenie przez patogeny odglebowe, zwłaszcza grzyby rodzaju Fusarium.

Coraz częściej spotyka się też chrząszcze stonki kukurydzianej

Chrząszcze stonki to mobilne stadium rozwojowe gatunku, które potrafi migrować na duże odległości – aktywnie poprzez przeloty bądź biernie np. ze środkami transportu.

W odróżnieniu od larw osobniki dorosłe to polifagi, które nie są przywiązane tylko do kukurydzy. Mogą żerować na różnych roślinach, zarówno dziko rosnących, jak i uprawnych. W ostatnich latach coraz częściej można spotkać je na roślinach dyniowatych.

Uszkadzają ich kwiaty, przez co nie zawiązują się owoce. Poważne straty w plonach kukurydzy, powstałe wskutek pojawu chrząszczy stonki, póki co nie są zgłaszane.

Nie da się jednak ukryć, iż coraz częściej chrząszcze spotkać można bez stosowania pułapek feromonowych. Występują na polach południowej Polski, ale i także w centralnej części kraju.

Na jednej kolbie notuje się w okresie lipca i sierpnia kilkanaście, a czasem choćby kilkadziesiąt owadów, zwykle w pasach brzeżnych plantacji. Część kolb na polu może wskutek obgryzienia świeżych znamion wykazywać słabsze zaziarnienie, ale nie jest to objaw spotykany masowo.

Warto także nadmienić, iż o ile pyłek i świeże znamiona kolb stanowią przysmak dla chrząszczy, to mogą one w późniejszym czasie obgryzać ziarniaki z czubka kolby.

Wyjadają także skórkę górną i miękisz z liści, powodując przedwczesne zasychanie blaszek. Podobnie jak larwy, tak i chrząszcze mogą zwiększać podatność roślin na porażenie przez sprawców chorób.

Monitoring plantacji kukurydzy – jak jak skutecznie wykrywać zagrożenie?

Aby skutecznie walczyć ze szkodnikiem, konieczne jest wdrożenie szeroko rozumianej profilaktyki. W przypadku, gdy ona nie wystarczy, należy wykorzystać metody bezpośredniego zwalczania. Muszą być one jednak oparte o obserwacje pojawu szkodnika w zasiewach.

Monitorowanie obecności stonki kukurydzianej jest szczególnie ważne w monokulturach, w których się namnaża.

Gdy stwierdzi się pierwsze wylegające rośliny, a analiza korzeni wykaże, iż to efekt żerowania larw stonki kukurydzianej, a nie np. rolnic, to w kolejnym roku konieczne byłoby zastosowanie środków ochrony roślin przeciwko nim, o ile będzie kontynuowana monokultura.

W przypadku chrząszczy, które migrują z pola na pole, bardzo dobrym sposobem obserwacji ich liczebności na roślinach jest zakup pułapek feromonowych.

Płodozmian jest najlepszym sposobem na powstrzymanie stonki.

Problem ze stonką kukurydzianą niebezpiecznie pogłębia się w skali kraju, co potwierdzają sami rolnicy, którzy próbują z nią walczyć. Nie każde gospodarstwo chce jednak zrezygnować z monokultury kukurydzianej, często są one wyspecjalizowane w jej uprawie.

Istotnym problemem są jednak najczęściej pola, gdzie obecność szkodnika jest bagatelizowana. Bez dwóch zdań najlepszym sposobem eliminacji stonki jest zaprzestanie siewu kukurydzy w monokulturze, wówczas nie pojawią się larwy, a później nie rozwiną się z nich chrząszcze. Płodozmian zatrzymuje cykl rozwojowy szkodnika.

Rozpoczął się optymalny termin zwalczania stonki kukurydzianej

Obecnie nie ma w Polsce szansy na to, aby gwałtownie owad znalazł alternatywną roślinę dla masowego żerowania larw na jej korzeniach. Może to być soja, jak w USA, ale czy tak będzie – póki co jeszcze tego nie zaobserwowano.

Wiadomo natomiast, iż niewielka liczba larw może żerować na korzeniach niektórych chwastów jednoliściennych. Z kolei chrząszcze chętnie pobierają pyłek z różnych kwitnących chwastów. Także z tego powodu warto ograniczać zachwaszczenie w zasiewach kukurydzy.

Gdy w gospodarstwie wdrożona jest monokultura, to należy mieć na uwadze, iż w glebie będą znajdowały się jaja szkodnika. Żeby pogorszyć im warunki zimowania, zaleca się po zbiorze roślin wzruszanie gleby tak, aby je wydobyć ku powierzchni.

Dzięki temu mogą ulec przesuszeniu bądź zostać zjedzone przez różne drapieżniki owadzie. Dobrze jest także wybierać do siewu takie odmiany kukurydzy, które charakteryzują się szybkim rozwojem korzeni i jego większą masą.

Można także zabiegami uprawowymi polepszać warunki do rozrastania się korzeni tak, aby ograniczać uszkodzenia ich biomasy.

W monokulturach w chwili wykrycia szkodnika warto wdrożyć zwalczanie jego larw. Do tego celu można wybrać zaprawę nasienną zarejestrowaną przeciwko nim bądź mikrogranulaty doglebowe aplikowane w trakcie siewu kukurydzy.

Kto prowadzi walkę biologiczną, może użyć choćby nicienia owadobójczego gatunku Heterorhabditis bacteriophora, którego stosuje się również w czasie siewu (tabela 1).

Zwalczanie chrząszczy stonki kukurydzianej – optymalny termin i odpowiednie preparaty.

Uzupełnieniem walki z larwami jest zwalczanie chrząszczy, które ma na celu ograniczenie liczby samic składających jaja do gleby.

Zazwyczaj termin zwalczania osobników dorosłych przypada pod koniec lipca oraz w sierpniu, w czasie ich największej liczebności. Aby zwalczać chrząszcze, konieczne jest posiadanie opryskiwacza do ochrony wysokiego łanu.

Bardzo rzadko zdarza się, aby optymalny termin zwalczania chrząszczy stonki zbiegł się w czasie z optymalnym terminem zwalczania omacnicy prosowianki. Zatem zwykle potrzebne są odrębne zabiegi na oba szkodniki.