Świnie mangalica wyglądają jak owce. Ta węgierska rasa niemal całkowicie wyginęła

Zdjęcie: Mangalica

Charakterystyczna, kręcona szczecina sprawia, iż na pierwszy rzut oka można pomylić je z owcami. Mangalica to jedna z najbardziej rozpoznawalnych tradycyjnych ras świń w Europie, wywodząca się z Węgier. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku odgrywała istotną rolę w tamtejszym rolnictwie, jednak rozwój intensywnej produkcji trzody chlewnej niemal doprowadził do jej wyginięcia. Dziś rasa ta budzi zainteresowanie ze względu na wyjątkowy wygląd, zdolność przystosowania się do ekstensywnego chowu oraz charakterystyczne adekwatności mięsa i tłuszczu.

Skąd pochodzą świnie mangalica?

Historia mangalicy jest ściśle związana z rozwojem hodowli świń na terenie Kotliny Panońskiej, a jej przodkami były dawne lokalne rasy, między innymi Bakony, Szalonta i Alföldi, które utrzymywano na obszarze dzisiejszych Węgier. Zwierzęta te różniły się budową ciała i kierunkiem użytkowania – świnie Bakony i Alföldi miały stosunkowo niewielkie rozmiary, zaokrąglony tułów i kręconą szczecinę, natomiast Szalonta wyróżniała się większą, masywniejszą sylwetką oraz rudym umaszczeniem.

Ważnym wydarzeniem w historii rasy był rok 1833, kiedy serbski książę Miloš Obrenović przekazał arcyksięciu Józefowi stado składające się z dziewięciu loch i dwóch knurów rasy Sumadia. Zwierzęta sprowadzono do Kisjenő, a następnie wykorzystano do krzyżowania z miejscowymi populacjami świń, dzięki czemu powstał typ o większej masie ciała i lepszych zdolnościach do odkładania tłuszczu.

W drugiej połowie XIX wieku mangalica stała się dominującą rasą świń na Węgrzech, a kej znaczenie wynikało przede wszystkim z ówczesnego zapotrzebowania na słoninę i smalec, które należały do podstawowych produktów wykorzystywanych w gospodarstwach domowych oraz przemyśle spożywczym.

Jak wygląda mangalica? Trzy odmiany barwne

Najbardziej charakterystyczną cechą mangalicy jest gęsta, falista lub mocno skręcona szczecina, która przypomina owczą wełnę. Ciekawostką jest jest to, iż okrywa włosowa zmienia się sezonowo, a jej wygląd zależy od pory roku. W przeszłości opisywano pięć odmian barwnych mangalicy, jednak do czasów współczesnych przetrwały trzy podstawowe:

• Mangalica blond – najpopularniejsza odmiana, której szczecina przybiera odcienie od szarożółtego po rudy. Charakterystyczne są ciemne zabarwienie skóry oraz czarne zakończenia racic, okolice oczu i ryja.
• Mangalica jaskółcza (Swallow-Belly) – wyróżnia się ciemną, niemal czarną okrywą włosową, która kontrastuje z jasnym podbrzuszem i dolną częścią szyi.
• Mangalica czerwona – ma rudą szczecinę, a jej powstanie wiąże się z krzyżowaniem jasnych loch z knurami dawnej rasy Szalonta.

Poszczególne odmiany różnią się nie tylko umaszczeniem, ale również niektórymi cechami użytkowymi. W historycznych opracowaniach odmianę czerwoną ceniono między innymi za tempo wzrostu i jakość mięsa. jeżeli chodzi o budowę ciała, to zwierzęta rasy mangalica mają mocny tułów, stosunkowo krótkie kończyny, niewielką głowę i duże uszy skierowane do przodu.

Ile waży dorosła świnia mangalica?

Jak już wspominaliśmy, mangalica jest rasą o mocnej budowie ciała, jednak jej masa zależy od płci, wieku i odmiany barwnej. W danych hodowlanych przytoczonych przez węgierskich naukowców dorosłe lochy osiągały od około 150 do 180 kg, natomiast knury od 165 do 220 kg. Największą masę w zestawieniu uzyskiwały knury odmiany czerwonej, które w wieku od dwóch do trzech lat ważyły przeciętnie około 220 kg. Dla porównania knury odmiany blond osiągały około 190 kg, a jaskółczej 165 kg.

Warto pamiętać, iż są to wyniki pochodzące z historycznych pomiarów hodowlanych, a nie sztywne granice masy ciała dla wszystkich współczesnych stad.

Hodowla świń mangalica. Dlaczego dobrze radzą sobie na pastwiskach?

Przez wiele dziesięcioleci mangalice utrzymywano w systemie ekstensywnym, który opierał się na wykorzystywaniu naturalnych żerowisk. Duże stada wypasano na pastwiskach oraz w lasach dębowych i bukowych, gdzie zwierzęta poszukiwały pożywienia, a lochy sprowadzano do gospodarstw przede wszystkim na okres wyprosin.

W mniejszych gospodarstwach stosowano nieco inny system – świnie spędzały noce w zagrodach, natomiast w ciągu dnia wypędzano je na wspólne pastwiska, często pod opieką jednego pasterza. Pozwalało to wykorzystywać tereny, które nie nadawały się do intensywnej produkcji roślinnej.

Mangalice wyróżniają się wytrzymałą budową ciała i mocnymi kończynami, co może wynikać z faktu, iż w przeszłości zwierzęta potrafiły pokonywać znaczne odległości, między innymi podczas przepędzania stad w kierunku Wiednia. Ich przystosowanie do chowu na otwartej przestrzeni nie oznacza jednak, iż mogą być utrzymywane bez odpowiedniego schronienia – potrzebują ochrony przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi, dostępu do wody i prawidłowo zbilansowanego żywienia.

Czym karmiono świnie mangalica?

Tradycyjny sposób żywienia opierał się na wykorzystaniu pastwisk, lasów i dostępnych w gospodarstwie pasz roślinnych. Zwierzęta korzystały z naturalnych żerowisk, a w późniejszym okresie rozwoju hodowli coraz większe znaczenie zyskiwała kukurydza. W systemach opisanych przez badaczy stosowano również mieszanki kukurydzy, pszenicy, jęczmienia i zielonki. Skład dawki pokarmowej miał istotne znaczenie nie tylko dla tempa przyrostów, ale także dla wyników rozrodu. Badania wskazywały, iż niedostateczna jakość żywienia mogła ograniczać plenność loch, a szczególne znaczenie miało zaopatrzenie zwierząt w białko i witaminy, ponieważ ich niedobory wpływały na rozwój zarodków oraz liczbę uzyskiwanych prosiąt.

Ile prosiąt rodzi mangalica?

Jedną z cech odróżniających mangalicę od współczesnych ras wykorzystywanych w intensywnej produkcji trzody chlewnej jest stosunkowo niewielka liczba prosiąt w miocie. Z danych wynika, iż w tradycyjnych gospodarstwach lochy rodziły zwykle od czterech do sześciu młodych. Wyniki rozrodu zmieniały się jednak wraz z rozwojem selekcji hodowlanej, a zestawieniu z 1932 roku, obejmującego ponad 3100 loch, przeciętna liczba prosiąt w miocie wynosiła 6,87. Z kolei badania przytoczone w publikacji z 2003 roku wskazywały średnio 6,66 prosięcia u odmiany blond, 6,64 u jaskółczej oraz 6,83 u czerwonej.

W tradycyjnym systemie chowu loszki dopuszczano do pierwszego krycia zwykle w wieku 15–18 miesięcy, kiedy osiągały masę około 80–100 kg. Przy odpowiednio prowadzonym żywieniu i utrzymaniu możliwe było wcześniejsze rozpoczęcie użytkowania rozpłodowego, choćby około 11. miesiąca życia.

Mangalice ceniono również za dobrze rozwinięty instynkt macierzyński – lochy wykazywały dużą troskę o potomstwo, co miało szczególne znaczenie w gospodarstwach, w których zwierzęta przebywały przez większą część roku na otwartej przestrzeni.

Dlaczego mangalica niemal wyginęła?

Jeszcze przed II wojną światową mangalica była jednym z symboli węgierskiej hodowli trzody chlewnej. W 1943 roku w krajowych księgach hodowlanych zarejestrowanych było około 30 tysięcy loch tej rasy.

Sytuacja zmieniła się w kolejnych dziesięcioleciach, kiedy konsumenci zaczęli wybierać chudsze mięso, a przemysł spożywczy coraz częściej wykorzystywał tłuszcze roślinne zamiast smalcu. Jednocześnie nowoczesne rasy świń zapewniały szybsze przyrosty masy ciała, lepsze wykorzystanie paszy i większą liczbę prosiąt. Mangalica stopniowo traciła więc znaczenie gospodarcze – w 1965 roku liczba zarejestrowanych loch hodowlanych spadła do 922, a dziesięć lat później pozostały zaledwie 34 sztuki.

Przed całkowitym zanikiem rasy uchroniły ją programy ochrony zasobów genetycznych rozpoczęte w 1976 roku. W następnych latach wznowiono prowadzenie ksiąg hodowlanych, a rosnące zainteresowanie tradycyjnymi produktami mięsnymi pomogło odbudować populację.

Mięso mangalicy. Dlaczego zawiera tak dużo tłuszczu?

Mangalica należy do ras świń typu tłuszczowego. Według danych przytoczonych w opracowaniu naukowym z 2003 roku udział tłuszczu w tuszy mógł sięgać 65–70%, podczas gdy mięso chude stanowiło około 30–35%. Dla porównania u nowoczesnych ras mięsnych udział mięsa chudego przekraczał 50%.

Duża zawartość tłuszczu śródmięśniowego wpływa na soczystość, konsystencję i walory smakowe mięsa, a to wpłynęło na to, iż mangalica znalazła zastosowanie między innymi w produkcji dojrzewających szynek, kiełbas i tradycyjnych wyrobów wędliniarskich.

Badania składu tłuszczu wykazały, iż ponad 60% kwasów tłuszczowych stanowiły kwasy nienasycone. Największy udział miał kwas oleinowy, którego zawartość wynosiła od 43,6 do 44,8%, natomiast kwas linolowy stanowił od 10,6 do 11,5%. Nie stwierdzono przy tym istotnych różnic w stężeniu cholesterolu w porównaniu z badanymi innymi rasami świń.

Właśnie szczególne adekwatności surowca mięsnego przyczyniły się do ponownego zainteresowania mangalicą pod koniec XX wieku. W 1991 roku rozpoczęto na Węgrzech projekt Real Mangalitza, którego celem było połączenie ochrony rasy z produkcją wysokiej jakości wyrobów mięsnych. Zwierzęta tuczono do masy około 140–160 kg, a część pozyskanego mięsa trafiała do Hiszpanii, gdzie wykorzystywano je do produkcji dojrzewających szynek.

Źródło: https://aab.copernicus.org/articles/46/245/2003/aab-46-245-2003.pdf