Ursus stworzył ciągnik, który miał być tańszy od C-330. Prototyp zniknął w zapomnieniu

Zdjęcie: Ursus stworzył ciągnik, który miał być tańszy od C-330. Prototyp zniknął w zapomnieniu

Ursus U-310 miał być tańszą i prostszą alternatywą dla popularnego C-330. Polscy inżynierowie wykorzystali w nim części Fiata 125p, Syreny i innych ciągników, a pod maską umieścili dwucylindrowy silnik o mocy 22 KM. Choć prototyp ukończono w maju 1970 roku, maszyna nigdy nie trafiła do seryjnej produkcji. Historia tego niezwykłego traktora sięga jednak początku lat 60., kiedy decyzje polityczne niemal całkowicie przekreśliły plany rozwoju rodzimych konstrukcji Ursusa.

Wszystko zaczęło się jesienią 1961 roku, gdy w Czechosłowacji przebywała z oficjalną wizytą delegacja partyjno-rządowa z Władysławem Gomułką na czele. W trakcie wizyty wicepremier Jaroszewicz był pod ogromnym wrażeniem fabryki Zetora. Ponieważ polska ekipa rządowa nie wierzyła w możliwości naszego przemysłu, pośpieszne podjęto decyzję o zakupie dokumentacji na ciągniki Zetor 3011 i 4011.

W myśl uzgodnień, które nastąpiły chwilę później, produkcja rodzimych ciągników miała być całkowicie wstrzymana. Postanowienie to dotyczyło nie tylko serii prototypów Ursusa C-336-C-356, ale również wytwarzanego od dwóch lat Ursusa C-325. Jednak tego ostatniego uratował przypadek. Po sprowadzeniu do Polski 5 tysięcy (1961–62) Zetorów 3011 zaczęły docierać sygnały o ich usterkowości. Dlatego władze postanowiły utrzymać produkcję Ursusa C-325.

Jednak trudno było całkiem wycofać się z zawartego porozumienia. Wobec tego przez cały czas finalizowano umowę na ciągnik Zetor 4011, który w polskim wydaniu otrzymał oznaczenie Ursus C-4011.

Z tego samego okresu co C-353 pochodził prototypowy Ursus C-360. Pod jego maską pracowała 4-cylindrowa jednostka S43 o mocy 60 KM. Podobnie jak S33A, posiadał on jedną głowicę i jedną wspólną pokrywę zaworów zamiast czterech. Fot źródło: udostępnione przez dawne Przyzakładowe Muzeum Ursusa.

Ursus wraca do własnych konstrukcji. Początek prac nad nowymi ciągnikami

Od tego momentu warszawski zakład musiał wytwarzać dwa niepowiązane ze sobą technologicznie wyroby na dwóch różnych liniach obrabiarek. Wysokie koszty całej organizacji produkcji polegały na tym, iż głównych komponentów C-328 nie dało się wytwarzać na wydajnych zachodnich obrabiarkach sprowadzonych pod kątem C-4011.

Na początku 1966 roku dyrekcja ZM Ursus powołała – w miejsce Działu Głównego Konstruktora – Zakład Doświadczalny Ciągników Rolniczych (ZDCR) z odrębną osobowością prawną. Dyrektorem ZDCR został Bogumił Bajdecki, głównym inżynierem Henryk Szczygieł, a głównym konstruktorem Jerzy Wyglądała.

Pierwszym zadaniem ZDCR stało się prowadzenie dalszego rozwoju konstrukcyjnego C-4011 i przygotowanie zmodernizowanego C-328. Drugim – stworzenie nowej generacji zunifikowanych ciągników, która w przyszłości miała zastąpić dotychczasowe modele traktorów i uporządkować produkcję. Konstruktorzy ZDCR zapoczątkowali prace nad wyznaczonymi celami w 1967 roku, zaczynając od stworzenia rodziny silników do nowej gamy zunifikowanych ciągników, nazwanej później serią U.

Ursus U-310 (pierwotne oznaczenie) powstał jako oddolna inicjatywa Zakładu Doświadczalnego Ciągników Rolniczych (ZDCR). Pod jego maską pracował dwucylindrowy silnik będący – w uproszczeniu – połową jednostki S-4001. Fot źródło: udostępnione przez dawne Przyzakładowe Muzeum Ursusa.

Ursus C-356 i C-386 – ciągniki, które miały zastąpić starsze modele

Gdy ruszyły prace nad ciągnikami nowej generacji, w międzyczasie ujawniła się potrzeba opracowania rozwiązań pośrednich. Według wszelkich założeń, które później w 1971 roku usystematyzowało Zjednoczenie Przemysłu Ciągnikowego Ursus, miał nastąpić okres przejściowy.

Mianowicie w tej fazie – między zaprzestaniem produkcji ciągników pochodnych od C-4011 a wprowadzeniem serii U – zaplanowano produkcję przejściowych ciągników C-356. w uproszczeniu miały to być modele C-355 (rozwinięcie C-4011) wyposażone w silniki S-33. W podobny sposób C-385 miał otrzymać jednostkę S-43 i wejść do produkcji jako model przejściowy pod oznaczeniem Ursus C-386.

Najłatwiej było skorzystać z silnika S-4001 (polskie wydanie Z-4001) montowanego w ciągniku C-4011, którego przecież warianty 2- i 3-cylindrowe (Z-3001 i Z-2001) produkował Zetor. Ponieważ w Ursusie nie dysponowano dokumentacją ani jednego, ani drugiego, postanowiono zbudować własną jednostkę opartą w pewnym stopniu na silniku S-4001.

Silnik Ursus S-33A o mocy 43 KM. Prototyp, którego nie uruchomiono w fabryce

Mimo iż gotowa jednostka S-4001 stanowiła punkt wyjścia, to w trakcie opracowywania 3-cylindrowego S-33 polscy inżynierowie wykazali dużo inwencji. Zaprojektowali jednolitą głowicę (zamiast osobnych), zmodyfikowali blok, zastosowali własną pompę wtryskową oraz wtryskiwacze. W cylindrach pracowały tłoki o średnicy 105 mm – notabene takiej jak w Zetorze Super 50 (w S-4001 średnica wynosiła 95 mm).

Czy były to dokładnie tłoki Zetorowskie? Tego na razie nie udało się potwierdzić. Tabliczka znamionowa silnika o numerze seryjnym 001, wykonanego w 1969 roku, informuje, iż generuje on moc 43 KM przy 2200 obr./min. Jednostka ta prawdopodobnie powstała tylko w jednym egzemplarzu, który został przypadkowo pozyskany i doprowadzony do stanu sprawności przez kolekcjonera Andrzeja Mirowskiego.

Ciekawostką jest fakt, iż ten konkretny egzemplarz nie zdążył być uruchomiony i przetestowany na hamowni w fabryce. Być może został odstawiony na bok. A przyczyną mógł być problem z przestawionym zapłonem. Po przezbrojeniu go we wtryskiwacze i pompę wtryskową od Zetora Andrzejowi Mirowskiemu udało się silnik się uruchomić. Motor S33A trafił do C-4011, tak by całość przybrała formę zbliżoną do, jak to zaplanowali inżynierowie, Ursusa C-353. Oczywiście ów ciągnik jest pewną interpretacją tego, jak mógł wyglądać C-353 z 3-cylindrowym silnikiem S33A konstrukcji Ursusa. Ciągnik Andrzeja Mirowskiego został zaprezentowany w 2018 roku podczas Festiwalu Starych Ciągników i Maszyn Rolniczych w Wikowicach

Prototypowy Ursus C-360 i narodziny pomysłu na mniejszy ciągnik

Przy okazji omawiania silnika S33A nie sposób pominąć wspominaną wcześniej 4-cylindrową jednostkę S43, który została ukończona w 1969 roku. Podobnie jak S33A, posiadał on jedną głowicę i jedną wspólną pokrywę zaworów zamiast czterech. Motor ten generował według tabliczki znamionowej 60 KM i trafił do prototypowego ciągnika C-360.

Traktor ten z racji zastosowanego silnika i podzespołów pochodzących od C-355 różnił się od popularnej sześćdziesiątki, wytwarzanej seryjnie od 1976 roku. W tym momencie dochodzimy do trzeciego typu silnika o prawdopodobnym oznaczeniu S23, który w zasadzie nie leżał w pierwotnych założeniach programu pośrednich silników, ale powstał z inicjatywy własnej ZDCR.

Jednostka ta miała trafić do lekkiego rolniczegotraktora, którego pomysł narodził się spontanicznie. Inżynierowie z ZDCR doszli do wniosku, iż warto zbudować tańszy i prostszy od C-330 ciągnik, dedykowany dla najmniejszych gospodarstw. Otrzymał on oznaczenie U-310.

Zewnętrzne cechy, które odróżniają jednostkę S33A od S-4001 jako konstrukcji wyjściowej, to jednolita głowica i pojedyncza pokrywa zaworów. Fot. R. Mazur

Ursus U-310 otrzymał silnik o mocy 22 KM. Jak powstała ta jednostka?

Zgodnie z założeniem przy produkcji U-310 miał być wykorzystywany istniejący park maszynowy oraz jak największa ilość gotowych komponentów. Dużym wyzwaniem okazał się brak odpowiedniego silnika. Zaplanowano, iż będzie to jednostka 2-cylindrowa. Podobnie jak w przypadku silnika S-33A, brakowało dokumentacji zetorowskiego silnika Z-2001.

Dlatego tu również punkt wyjścia stanowił 4-cylindrowy S-4001. W porównaniu do S33A ta jednostka bazowała w znacznie większym stopniu na silniku S-4001. Do jej budowy wykorzystano między innymi układ korbowo-tłokowy, wał, tuleje, układ rozrządu, wtryskiwacze i przewody wysokiego ciśnienia, układ chłodzenia, układ smarowania z filtrem samochodu M-20 Warszawa.

W ogromnym skrócie można ten nowy silnik określić jako połowa S-4001. Konstruktorzy zastosowali w układzie zasilania 2-sekcyjną pompę wtryskową pochodną od pompy silnika S-4001, filtr paliwa z silnika S-312C, zaś filtr powietrza miał wkład z samochodu Syrena. Wiadomo, iż silnik ten generował moc 22 KM.

Jednostka S33A miała trafić do ciągnika C-353 – jako modelu przejściowego między ówcześnie produkowanymi C-4011 a zunifikowaną serią U. Fot. R. Mazur

Ursus U-310 z części Fiata, Syreny i C-330. Dlaczego nie trafił do produkcji?

Układ napędowy Ursusa U-310 musiał być lekki, więc nie było mowy o prostym zaadaptowaniu podzespołów od C-330. Tym samym do układu przeniesienia napędu trafiło kompletne sprzęgło samochodu Fiat 125p. Zaprojektowano nową, niezsynchronizowaną skrzynię biegów. Posiadała ona trzy przełożenia podstawowe oraz dwustopniowy reduktor, co dawało łącznie 6 biegów do przodu i 2 do tyłu.

Ursus U-310 otrzymał portalowy tylny most, a mechanizm różnicowy i hamulce bębnowe pochodziły z C-330. Wyprowadzony z boku skrzyni WOM posiadał obroty niezależne 540 obr./min. Kolejne elementy pochodzące od C-330 stanowiły piasty kół przednich, końcówki drążków i sworzeń przedniej osi. Obręcze kół przednich 4Jx15 zapożyczono z samochodu Syrena 105, zaś koła tylne 9,5-24 od przedniego napędu ciągnika Ursus C-385A.

Przekładnia kierownicza wykorzystywała części Fiata 125p. W podnośniku hydraulicznym zastosowano główne elementy z ciągników C-330. Dzięki tym wszystkim działaniom uzyskano niedużą masę pojazdu, nieprzekraczająca 1300 kg.

Ursus U-310 okazał się dobrze wypisywać w strategię unifikacji i obniżania kosztów produkcji. Wykorzystując dotychczasowe urządzenia produkcyjne, można było wytwarzać zarówno części zamienne do C-330 i C-4011, jak i elementy do Ursusa U-310. Gotowy prototyp ujrzał światło dzienne w maju 1970 roku. ale wraz z rozszerzeniem planów dotyczących wachlarza mocy ciągników serii U (30-70 KM) dalsze działania związane z U-310 zatrzymano. Zmieniono również jego oznaczenie na U-200, tak by nie nakładało się na symbol najmniejszego ciągnika serii U. Od tego momentu prototyp popadł w zapomnienie.