Zarządzanie i wycena ryzyk klimatycznych. Analiza ekspertek Deloitte

Ryzyka klimatyczne coraz silniej wpływają na funkcjonowanie przedsiębiorstw, wymuszając zmiany w zarządzaniu, planowaniu inwestycji i strategiach finansowych. Jak firmy powinny identyfikować zagrożenia związane ze zmianami klimatu oraz wykorzystywać szanse wynikające z transformacji energetycznej i nowych regulacji? Analizują to w artykule dla RaportCSR.pl ekspertki Deloitte: Izabela Filipiak – manager, specjalistka ds. energii i klimatu oraz Alicja Korecka – manager, specjalistka ds. energii, finansów i zarządzania ryzykiem.

Ryzyka klimatyczne coraz ważniejsze dla przedsiębiorstw

Zmiany klimatu to zjawisko o fundamentalnym wpływie na globalną i regionalną gospodarkę, generujące realne i coraz bardziej wymierne skutki finansowe dla przedsiębiorstw. Z tego powodu, firmy coraz częściej uzupełniają swoje systemy zarządzania ryzykiem o zarządzanie ryzykiem klimatycznym.

Ryzyka fizyczne i ryzyka transformacyjne związane ze zmianami klimatu

Standardowo zarządzanie ryzykiem klimatycznym realizowane jest w dwóch strumieniach. Pierwszym z nich są ryzyka fizyczne, czyli materializowanie się zmian klimatu m.in. w postaci powodzi, susz, fal upałów, wzrostu poziomu morza, średniej temperatury czy zmian w opadach. Zjawiska te mogą wpływać zarówno bezpośrednio na aktywa spółki powodując ich zniszczenie lub wpływając na koszty ich utrzymania (zmiana kosztów ogrzewania, chłodzenia, konserwacji), jak też na opłacalność dotychczasowego modelu biznesowego.

Drugim strumieniem są ryzyka transformacyjne, czyli tzw. ryzyka przejścia, które wynikają z procesu dekarbonizacji gospodarki. Wśród tych ryzyk należy wymienić ryzyka regulacyjne (konieczność dostosowania się do nowych regulacji, wyższe ceny CO2 w systemie EU ETS, nowy system CBAM, wymogi efektywności energetycznej czy ograniczenia stosowania paliw kopalnych), technologiczne (czyli pojawienie się nowych technologii konkurencyjnych w stosunku do tych stosowanych obecnie), rynkowe (wynikające ze zmiany preferencji klientów, cen energii, dostępności surowców) czy reputacyjne (związane z zarzutami greenwashingu, presji inwestorów, oczekiwań klientów i opinii publicznej).

Szanse biznesowe wynikające z transformacji klimatycznej

Warto podkreślić, iż choć powszechnie stosowany termin to „ryzyka klimatyczne”, kompleksowa analiza wpływu zmian klimatu na przedsiębiorstwo obejmuje również identyfikację szans – zarówno tych wynikających z transformacji energetycznej (np. pojawienie się rosnącego popytu na niskoemisyjne produkty i usługi oraz dostęp do nowych źródeł finansowania), jak i tych związanych ze zmianami fizycznymi (np. wydłużenie sezonu wegetacyjnego w niektórych regionach czy otwarcie nowych szlaków transportowych).

Pełna ocena ryzyk i szans klimatycznych daje organizacji znacznie bardziej użyteczny obraz strategiczny niż sama analiza zagrożeń.

Dyrektywa CSRD i oczekiwania inwestorów wobec firm

Ocena ryzyk klimatycznych staje się więc nieodłącznym elementem systemów zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwach. Jest to napędzane nie tylko przez obowiązki regulacyjne, ale przez szerszą zmianę w sposobie, w jaki rynki finansowe oceniają długoterminową odporność biznesową.

Dyrektywa CSRD zobowiązuje firmy do identyfikacji i ujawnienia ryzyk klimatycznych (zarówno fizycznych, jak i przejścia), oceny ich potencjalnych skutków finansowych oraz opisania działań adaptacyjnych mających na celu ograniczenie tych skutków. Sam ten wymóg skłania wiele organizacji do fundamentalnego przemyślenia sposobu, w jaki kwestie klimatyczne są uwzględniane w ich strukturach zarządzania i planowaniu strategicznym.

Poza zgodnością z regulacjami, ocena ryzyk klimatycznych jest coraz powszechniejszym oczekiwaniem banków i inwestorów, którzy często wymagają rzetelnej, skwantyfikowanej analizy ekspozycji klimatycznej jako warunku udzielenia finansowania.

Proces ten obejmuje nie tylko identyfikację ryzyk i szans, ale również oszacowanie przewidywanych skutków finansowych oraz zdefiniowanie kluczowych założeń do testów na utratę wartości dla istotnych aktywów w kontekście analizy scenariuszy klimatycznych. Firmy, które potrafią przedstawić wiarygodną i perspektywiczną ocenę swojego profilu ryzyka klimatycznego, są lepiej przygotowane do pozyskiwania kapitału, ochrony wartości aktywów i budowania długoterminowego zaufania inwestorów.

Ocena i kwantyfikacja ryzyk klimatycznych

W praktyce ocena i kwantyfikacja ryzyk klimatycznych przebiega wieloetapowo. Punktem wyjścia jest identyfikacja kluczowych aktywów i procesów oraz ocena ich odporności na fizyczne zagrożenia i szanse klimatyczne, a także możliwości ich adaptacji do zmieniających się warunków.

W kolejnym etapie szacuje się wysokość potencjalnych strat lub zysków finansowych w przypadku materializacji zidentyfikowanych ryzyk. Na tej podstawie budowane są modele probabilistyczne, które analizują prawdopodobieństwo wystąpienia poszczególnych zdarzeń. Proces ten pozwala na kwantyfikację finansowych skutków ryzyk fizycznych i stanowi solidną podstawę do podejmowania decyzji inwestycyjnych i planowania działań adaptacyjnych.

Analiza ryzyk przejścia i scenariuszy dekarbonizacji

W przypadku ryzyk przejścia, proces kwantyfikacji wymaga odmiennego podejścia niż w przypadku ryzyk fizycznych, ponieważ ich materializacja jest w większym stopniu uzależniona od czynników regulacyjnych, rynkowych i technologicznych, a także od przyjętych scenariuszy transformacji gospodarczej. W praktyce oznacza to konieczność modelowania wpływu różnych ścieżek dekarbonizacji (np. scenariusze 1,5°C, 2°C czy scenariusze opóźnionej transformacji) na najważniejsze zmienne finansowe przedsiębiorstwa.

Analiza ta obejmuje w szczególności projekcję przyszłych cen uprawnień do emisji CO₂, zmian kosztów energii i surowców, potencjalnych nakładów inwestycyjnych niezbędnych do dostosowania aktywów do nowych wymagań regulacyjnych, a także wpływu zmian technologicznych i preferencji klientów na przychody.

W wielu wypadkach konieczne jest również uwzględnienie ryzyka przedwczesnej utraty wartości aktywów (tzw. stranded assets), które w wyniku zaostrzenia polityki klimatycznej lub zmiany warunków rynkowych mogą stać się ekonomicznie nieopłacalne przed końcem ich planowanego okresu użytkowania.

Kwantyfikacja ryzyk przejścia często opiera się na analizie wrażliwości oraz analizie scenariuszowej, pozwalającej ocenić, jak zmiany kluczowych parametrów (np. cen emisji, kosztów technologii, wolumenów sprzedaży) przekładają się na wyniki finansowe, w tym EBITDA, przepływy pieniężne czy wartość przedsiębiorstwa.

Uzupełnieniem tych analiz są modele probabilistyczne lub deterministyczne, które integrują różne źródła niepewności i pozwalają na oszacowanie rozkładu potencjalnych wyników finansowych w zależności od przyjętego scenariusza transformacji. Tego rodzaju podejście umożliwia nie tylko identyfikację najbardziej wrażliwych obszarów działalności, ale również stanowi podstawę do opracowania strategii dekarbonizacji, optymalizacji portfela aktywów oraz podejmowania świadomych decyzji inwestycyjnych.

Wykorzystanie szans wynikających ze zmiany klimatu i otoczenia regulacyjnego

Finalnym etapem jest zaplanowanie działań pozwalających maksymalnie wykorzystać szanse związane ze zmianą klimatu jednocześnie minimalizując negatywny wpływ zmian klimatu na długoterminowe wyniki finansowe. W wypadku przedsiębiorstw z sektora energetycznego etap ten ma szczególne znaczenie strategiczne, ponieważ transformacja energetyczna nie tylko generuje istotne ryzyka, ale również tworzy szerokie spektrum nowych możliwości wzrostu i budowania przewagi konkurencyjnej.

W praktyce wykorzystanie szans klimatycznych obejmuje przede wszystkim rozwój i dywersyfikację portfela wytwórczego w kierunku źródeł nisko- i zeroemisyjnych, takich jak odnawialne źródła energii, energetyka jądrowa czy technologie magazynowania energii.

Przedsiębiorstwa energetyczne coraz częściej inwestują również w rozwiązania wspierające elastyczność systemu energetycznego, rozwój sieci inteligentnych (smart grids) oraz cyfryzację infrastruktury, co pozwala lepiej odpowiadać na zmienność produkcji energii i rosnący udział źródeł odnawialnych, a także aktywizację strony popytowej (demand side response).

Istotnym obszarem jest także rozwój nowych modeli biznesowych, takich jak oferowanie usług związanych z efektywnością energetyczną, elektromobilnością czy zdecentralizowaną produkcją energii (np. instalacje prosumenckie, mikrosieci).

Obszarem inwestycyjnym, który w ostatnim czasie zyskuje na istotności są także systemy magazynowania energii (BESS – Battery Energy Storage Systems), które zwiększają elastyczność systemu elektroenergetycznego i umożliwiają efektywne zarządzanie nadwyżkami produkcji z niestabilnych źródeł odnawialnych, kompensując niedopasowanie profilu generacji energii z OZE (np. fotowoltaiki) do zapotrzebowania na energię elektryczną odbiorców.

Wdrażanie rozwiązań BESS pozwala przedsiębiorstwom zarówno optymalizować przychody poprzez udział w rynkach usług systemowych i bilansujących, jak i ograniczać ryzyko związane z wahaniami cen energii oraz ograniczeniami sieciowymi. Zmiany regulacyjne i rosnące oczekiwania klientów sprzyjają powstawaniu nowych źródeł przychodów, umożliwiając przedsiębiorstwom energetycznym budowanie bardziej stabilnych i zdywersyfikowanych strumieni finansowych.

Dodatkowo, organizacje zdolne do szybkiej adaptacji do wymagań transformacji klimatycznej mogą uzyskać preferencyjny dostęp do finansowania, w tym instrumentów zielonych (green bonds, sustainability-linked loans), co obniża koszt kapitału i wspiera realizację planów inwestycyjnych. Wczesne dostosowanie strategii do scenariuszy niskoemisyjnych może również ograniczyć ryzyko utraty wartości aktywów oraz poprawić postrzeganie spółki przez inwestorów, regulatorów i klientów.

Długoterminowe planowanie

Istotną cechą oceny ryzyk klimatycznych jest jej długoterminowy horyzont czasowy, znacznie wykraczający poza standardowe ramy planowania biznesowego. O ile typowe analizy ryzyka operacyjnego obejmują okres jednego do kilku lat, ocena ryzyk klimatycznych prowadzona jest zwykle w horyzoncie do 2050 roku, a nierzadko dalej.

Wynika to z natury samych zmian klimatu, ich skutki narastają stopniowo i w pełni ujawnią się dopiero w perspektywie kilku dekad. Oznacza to konieczność stosowania scenariuszy klimatycznych (np. opracowanych przez IPCC lub zgodnych z ramami TCFD), które pozwalają modelować różne ścieżki rozwoju sytuacji w zależności od tempa dekarbonizacji globalnej gospodarki. Dla przedsiębiorstw dysponujących aktywami o długim cyklu życia takimi jak infrastruktura energetyczna, nieruchomości czy instalacje przemysłowe tego rodzaju analiza ma szczególne znaczenie, ponieważ decyzje inwestycyjne podejmowane dziś będą odczuwalne przez kolejne trzy lub cztery dekady.

Wdrożenie zarządzania ryzykiem klimatycznym w systemach ERM

Proces wdrożenia zarządzania ryzykami klimatycznymi do systemów ERM jest złożonym przedsięwzięciem, często wymagającym wykorzystania dedykowanych narzędzi IT oraz budowania modeli wspierających proces decyzyjny. Firmy podchodzą do tego zadania na różne sposoby. Część buduje kompetencje wewnętrzne, zatrudniając wyspecjalizowanych ekspertów, inne korzystają ze wsparcia zewnętrznych doradców, szczególnie na etapie projektowania metodyki i pierwszych wdrożeń.

Niezależnie od wybranego podejścia, najważniejsze jest, aby proces oceny ryzyk klimatycznych był osadzony w realiach konkretnej organizacji: jej aktywów, modelu biznesowego i horyzontu inwestycyjnego. jeżeli rozważają Państwo wdrożenie lub usprawnienie tego procesu w swojej organizacji, zespół Deloitte dysponuje doświadczeniem zarówno w zakresie metodyki, jak i praktycznego wdrożenia i chętnie podzieli się swoimi doświadczeniami.

Izabela Filipiak – manager, specjalistka ds. energii i klimatu, Deloitte

Alicja Korecka – manager, specjalistka ds. energii, finansów i zarządzania ryzykiem, Deloitte

Izabela Filipiak. Fot. Deloitte

Alicja Korecka. Fot. Deloitte