Choroby wirusowe zbóż i rzepaku – objawy i ochrona

Zdjęcie: Wirus żółtaczki rzepy - choroba, której nie widać na polu

Choroby wirusowe stają się coraz większym zagrożeniem, zwłaszcza w okresach długich i ciepłych okresów jesieni, z jakimi mamy do czynienia ostatnimi czasy. Negatywny wpływ chorób wirusowych widoczny jest szczególne w uprawie ozimin.

Choroby wirusowe są coraz większym zagrożeniem dla upraw, a związane jest to ze wzrostem intensyfikacji produkcji, zwiększaniem areału form ozimych, wczesnym siewem, a także ze zmianami klimatycznymi, jakie mamy okazję ostatnio obserwować, czyli długim okresem wysokich temperatur jesienią oraz łagodnymi zimami.

Choroby wirusowe przenoszone są przez wektory, które w okresie jesiennym, żerując na roślinach, powodują zakażenia. Do wektorów przenoszących choroby wirusowe zbóż należą mszyce (głównie czeremchowo-zbożowa i zbożowa), zgłobik i pierwotniak P. graminis, natomiast w rzepaku jest to mszyca brzoskwiniowo-ziemniaczana.

Choroby wirusowe są szczególnie groźne dla form ozimych. W razie wystąpienia tego rodzaju choroby nie ma możliwości bezpośredniego jej zwalczania po zakażeniu roślin, dlatego ochrona przed wirozami polega na zapobieganiu ich wystąpieniu. Działania te obejmują ograniczanie występowania wektorów wirusów, hodowlę i uprawę odmian odpornych oraz przestrzeganie optymalnych terminów siewów, gdyż zbyt wczesny siew wydłuża okres żerowania szkodników.

Najbardziej uciążliwymi wirozami zbóż w Polsce są:

• żółta karłowatość jęczmienia,
• żółta mozaika jęczmienia,
• odglebowa mozaika zbóż,
• karłowatość pszenicy.

Natomiast dla rzepaku jest to żółtaczka rzepy. Obserwacje pod kątem identyfikacji chorób wirusowych przeprowadza się wiosną. Jednak często do pełnej identyfikacji potrzebna jest diagnostyka laboratoryjna oparta na teście ELISA lub badania molekularne.

Żółta karłowatość jęczmienia

Uznawana jest za najgroźniejszą chorobę wirusową zbóż. Występuje w uprawach wszystkich roślin zbożowych, jednak najbardziej niebezpieczna jest dla jęczmienia ozimego. Choroba ta przenoszona jest przez mszyce: czeremchowo-zbożową oraz zbożową.

Mszyca czeremchowo-zbożowa uważana jest za najważniejszego wektora wirusa żółtej karłowatości jęczmienia. Fot. A. Wieremczuk

Rośliny porażone przez wirusa żółtej karłowatości jęczmienia charakteryzują się:

• zahamowanym wzrostem,
• często krzaczastym pokrojem,
• ograniczeniem wytwarzania źdźbeł produkcyjnych,
• przebarwieniami liści.

Przebarwienia mogą przybierać różny kolor u różnych gatunków zbóż. Na liściach widoczne są przebarwienia w kolorze:

• pszenica – czerwono-pomarańczowy,
• jęczmień – intensywnie żółty,
• pszenżyto – żółty,
• żyto – rdzawo-brązowy,
• owies– amarantowo-fioletowy,
• kukurydza – ciemnoczerwony.

Liście stają się kruche i sztywne. Dosyć często choroba ta występuje na polu placowo (w rozproszeniu).

Żółta mozaika jęczmienia

Wirus przenoszony jest przez pierwotniaka glebowego Polymyxa graminis. Jest to choroba wyłącznie jęczmienia ozimego, której wzmożone występowanie obserwuje się na glebach ciężkich, w uprawach odmian podatnych, w uprawach wcześnie sianych oraz w okresie długiej i łagodnej jesieni. Długo utrzymująca się chłodna pogoda (poniżej 15°C) wiosną powoduje nasilenie objawów i szkód, natomiast poziom uszkodzeń ogranicza szybkie ocieplenie.

Na młodszych liściach wiroza objawia się smugowatymi, żółtawymi rozjaśnieniami, które rozmieszczone są równolegle do nerwów liścia. Wraz ze starzeniem się liści plamy powiększają się i zlewają ze sobą, następnie liście żółkną i obumierają. Również system korzeniowy chorych roślin jest zredukowany i brunatny, co przyczynia się do tego, iż rośliny przedwcześnie obumierają.

Odglebowa mozaika przenicy

Wirusy powodujące odglebową mozaikę pszenicy, spośród których wyróżniamy 3 gatunki SBCMV, SBWMV, WSSMV, porażają, oprócz pszenicy, również pszenżyto, żyto czy jęczmień.

Objawy odglebowej mozaiki pszenicy na młodych liściach mogą uwidaczniać się w postaci mozaikowatych przebarwień w zróżnicowanym nasileniu. Następuje również zahamowanie wzrostu roślin oraz ogólnie słabszy rozwój, zostaje ograniczone krzewienie, a liczba ziarniaków w kłosach jest zmniejszona.

Podobnie jak żółta mozaika jęczmienia, wirus przenoszony jest przez pierwotniaka glebowego Polymyxa graminis, którego usunięcie z gleby jest niemożliwe. Jednym ze sposobów ograniczania skutków wywołanych tą choroba jest uprawa odmian odpornych zarówno na wirusa, jak i jego wektora.

Choroby rzepaku jesienią – jakie mogą wystąpić?

Karłowatość pszenicy

Wiroza ta nie ma dużego znaczenia w Polsce. Chorobę tą można zaobserwować na pszenicy, życie i jęczmieniu.

Objawem są charakterystyczne, drastyczne skarłowacenie roślin, którym nie towarzyszą przebarwienia liści. Zakażenie we wczesnej fazie rozwoju wpływa na to, iż choroba rozwija się szybko, występują nekrozy liści i zamieranie. Wektorem wirusa jest zgłobik smużkowany.

Wirus żółtaczki rzepy

Żółtaczka rzepy staje się coraz większym zagrożeniem w naszym kraju. Wywoływana jest przez wirusa żółtaczki rzepy (TuYV), który przenoszony jest przez mszyce, głównie przez mszycę brzoskwiniowo-ziemniaczaną.

Wirusa żółtaczki rzepy przenosi wektor – mszyca brzoskiwniowo-ziemniaczana. Fot. A. Wieremczuk

Objawami tej wirozy są:

• antocyjanowe przebarwienia na brzegach liści,
• zredukowana blaszka liściowa, zredukowana liczba rozgałęzień bocznych,
• mniejsze nasiona w łuszczynach,
• skarłowacenie roślin – brak wyrównania,
• mniejsza zawartość oleju w nasionach,
• zwiększona zawartość glukozynolanów.

Redukcja plonu może sięgnąć 10–40%.

Symptomy tej choroby można pomylić z:

• niedoborem lub nadmiarem wody w glebie,
• żerowaniem śmietki na systemie korzeniowym,
• niedoborem składników pokarmowych, zwłaszcza potasu,
• fitotoksycznością wywołaną stosowaniem herbicydów.

Oprócz ograniczania mszyc jako metodę zapobiegania wystąpienia choroby stosuje się uprawę odmian odpornych.

Jak zapobiec chorobom wirusowym zbóż?

Aby zapobiec wystąpieniu chorób wirusowych, stosuje się chemiczne zwalczanie wektorów wirusów. Do jesiennego zwalczania mszyc zbożowych polecane są substancje czynne, tj.:

• acetamipryd,
• lambda-cyhalotryna.

Wirusa żółtej karłowatości jęczmienia może przenosić także mszyca zbożowa. Fot. A. Wieremczuk

Zgłobik smużkowany jest szkodnikiem o małym znaczeniu, dlatego jego zwalczanie odbywa się przy okazji zwalczania mszyc.

Natomiast wektory wirusa żółtaczki rzepy zwalcza się dzięki takich substancji czynnych, jak:

• deltametryna,
• acetamipryd + lambda-cyhalotryna.