Młodych rolników ubywa. Europa ma coraz większy problem z wymianą pokoleniową

Europejska wieś starzeje się szybciej, niż przybywa nowych gospodarzy. Problem coraz wyraźniej dotyczy także Polski, która jeszcze kilka lat temu wyróżniała się na tle Unii Europejskiej stosunkowo młodą strukturą wieku rolników. Dziś udział gospodarzy poniżej 40. roku życia spada, a coraz więcej gospodarstw prowadzą osoby po 65. roku życia. Bez realnej wymiany pokoleniowej pod znakiem zapytania stają konkurencyjność rolnictwa, jego modernizacja i bezpieczeństwo żywnościowe Europy.

Młodych rolników ubywa. Europa ma coraz większy problem z wymianą pokoleniową. Fot. MRiRW

O sposobach zatrzymania młodych ludzi na wsi oraz zachęcenia ich do przejmowania i prowadzenia gospodarstw rozmawiali uczestnicy konferencji ministerialnej w Osijeku w Chorwacji. Polskę reprezentował wiceminister rolnictwa Adam Nowak.

Polska przez cały czas młodsza od UE, ale przewaga gwałtownie topnieje

Jeszcze w 2020 roku sytuacja Polski wyglądała stosunkowo korzystnie. Średni wiek polskiego rolnika wynosił wówczas niespełna 51 lat, podczas gdy średnia dla całej Unii Europejskiej sięgała 57 lat.

Znacznie lepiej wyglądał również udział młodych gospodarzy. Osoby poniżej 40. roku życia stanowiły około 21 proc. polskich rolników, podczas gdy średnia unijna wynosiła zaledwie 12 proc.

Dane z 2025 roku pokazują jednak wyraźne pogorszenie sytuacji. Udział osób poniżej 40 lat wśród kierowników gospodarstw rolnych spadł w Polsce do 16,6 proc. Jednocześnie zwiększył się odsetek gospodarstw kierowanych przez osoby powyżej 65. roku życia.

Oznacza to, iż problem starzenia się sektora rolnego nie jest już wyłącznie bolączką państw Europy Zachodniej. Coraz mocniej dotyka również polskiej wsi.

Bez młodych nie będzie nowoczesnego rolnictwa

Wiceminister rolnictwa Adam Nowak podkreślił podczas konferencji, iż problem wymiany pokoleniowej trzeba rozpatrywać w perspektywie przyszłej Wspólnej Polityki Rolnej oraz kolejnych Wieloletnich Ram Finansowych UE.

– Na wymianę pokoleniową musimy patrzeć w szerszym kontekście i dłuższej perspektywie, tzn. WPR po 2027 i przyszłych Wieloletnich Ram Finansowych UE. jeżeli przyszłość rolnictwa ma się opierać na nowych technologiach, innowacjach, transferze wiedzy, to bez wymiany pokoleniowej nie da się dokonać tej transformacji – zaznaczył.

To istotne również z punktu widzenia rosnących wymagań wobec gospodarstw. Rolnictwo coraz mocniej opiera się na cyfryzacji, precyzyjnym nawożeniu, automatyzacji, nowych technologiach produkcji i analizie danych. Bez napływu nowych gospodarzy proces modernizacji może wyraźnie zwolnić.

Same premie dla młodych nie wystarczą

Jednym z podstawowych narzędzi wspierających wymianę pokoleniową pozostają premie dla młodych rolników. W Polsce jest to jedna z najpopularniejszych interwencji przewidzianych w Planie Strategicznym dla WPR.

Resort rolnictwa wskazuje jednak, iż potrzebny jest szerszy system wsparcia. najważniejsze znaczenie ma przede wszystkim utrzymanie odpowiednio wysokiego budżetu Wspólnej Polityki Rolnej po 2027 roku oraz kontynuowanie instrumentów umożliwiających młodym osobom rozpoczęcie samodzielnego gospodarowania.

Równolegle potrzebne są rozwiązania dla starszych rolników, którzy chcieliby przekazać gospodarstwo następcom.

Polska przypomina przy tym o wcześniejszych doświadczeniach z rentami strukturalnymi. Instrument ten miał zachęcać starszych gospodarzy do wcześniejszego przekazywania ziemi młodszemu pokoleniu.

Zdaniem polskiej strony podobne mechanizmy powinny jednak pozostać dobrowolne i być dostosowywane do specyfiki poszczególnych państw członkowskich.

Problemem jest nie tylko brak pieniędzy

Coraz wyraźniej widać, iż sama premia na rozpoczęcie działalności nie rozwiąże problemu odpływu młodych ludzi z terenów wiejskich.

Decyzja o pozostaniu na wsi zależy również od tego, czy młody człowiek ma dostęp do dobrej infrastruktury, szybkiego internetu, opieki zdrowotnej, edukacji, transportu oraz możliwości zatrudnienia poza gospodarstwem.

– Odnowa pokoleniowa nie może być sprowadzana wyłącznie do instrumentów na rzecz rozpoczęcia działalności rolniczej. Równie ważna jest poprawa jakości życia na obszarach wiejskich, w tym dostęp do infrastruktury technicznej, społecznej i usług publicznych, powszechny dostęp do szybkiego internetu, możliwość podjęcia satysfakcjonującej pracy również poza rolnictwem – podkreślił Adam Nowak.

To szczególnie ważne w przypadku mniejszych gospodarstw, które często nie są w stanie zapewnić całej rodzinie wystarczającego dochodu wyłącznie z produkcji rolnej.

Komisja Europejska stawia ambitny cel: dwa razy więcej młodych rolników

Problem dostrzega także Komisja Europejska. Bruksela zakłada, iż do 2040 roku udział młodych rolników w UE powinien wzrosnąć dwukrotnie – z około 12 proc. w 2020 roku do 24 proc.

Aby osiągnąć ten cel, konieczne ma być działanie w kilku obszarach jednocześnie.

Chodzi przede wszystkim o poprawę dostępu do ziemi i finansowania, rozwój wiedzy i kompetencji, poprawę jakości życia na terenach wiejskich oraz ułatwienie sukcesji gospodarstw.

To właśnie dostęp do gruntów pozostaje jednym z największych problemów młodych gospodarzy. W wielu regionach Europy ziemia rolna jest droga, trudno dostępna, a gospodarstwa przekazywane są dopiero w bardzo późnym wieku.

Stawką jest nie tylko przyszłość gospodarstw

Starzenie się rolników może mieć znacznie szersze konsekwencje niż tylko problemy z przekazywaniem rodzinnych gospodarstw.

Brak młodych następców oznacza ryzyko rezygnacji z produkcji, dalszej koncentracji gruntów, wolniejszego wdrażania innowacji i zmniejszenia konkurencyjności europejskiego sektora rolnego.

W dłuższej perspektywie problem dotyczy więc także bezpieczeństwa żywnościowego całej Unii Europejskiej.

Polska opowiada się za tym, aby państwa członkowskie zachowały dużą swobodę w konstruowaniu instrumentów wspierających sukcesję. Struktura gospodarstw, ceny ziemi czy sytuacja demograficzna różnią się bowiem znacząco pomiędzy poszczególnymi krajami.

Jedno jest jednak coraz bardziej oczywiste: bez stworzenia młodym ludziom realnych perspektyw zawodowych i życiowych na wsi same dopłaty nie zatrzymają procesu starzenia się europejskiego rolnictwa.