MTZ-4 to radziecki ciągnik elektryczny z kablem. Gdy w ZSRR chciano orać pola na prąd z sieci

W połowie lat 50. Związek Radziecki uwierzył, iż elektryfikacja rozwiąże każdy problem – od metra w Leningradzie po brak paliwa w kołchozach. Skoro trolejbus może jeździć na prąd z sieci, to dlaczego ciągnik nie miałby orać w ten sam sposób?

Tak narodził się MTZ-4 – elektryczny traktor z metrami kabla ciągniętego po polu. Pomysł był równie odważny, co niebezpieczny. Dziś wygląda jak techniczny żart epoki Chruszczowa, ale wtedy traktowano go całkiem serio. Do czasu.

MTZ-4 – kiedy radzieccy inżynierowie postanowili zrobić z ciągnika… trolejbus z pługiem

Lata 50. w Związku Radzieckim były czasem szczególnej wiary w elektryczność. Prąd miał zmienić wszystko. Budowano elektrownie, ciągnięto linie wysokiego napięcia przez wsie i stepy, a propaganda przekonywała, iż przyszłość pachnie prądem, a nie olejem napędowym.

W 1955 roku budowano metro, trolejbusy sunęły ulicami miast, tramwaje dzwoniły od świtu do nocy, a radzieccy inżynierowie patrzyli na to wszystko z błyskiem w oku.

I wtedy gdzieś w Mińsku prawdopodobnie padło historyczne pytanie:

— Towarzysze, skoro metro może jeździć na prąd, to dlaczego ciągnik nie może orać na prąd?

— A baterie do tego mamy?

— Nie mamy. Ale przecież można ciągnąć kabel!

No i poszli do warsztatów.

Tak właśnie narodził się MTZ-4 – jeden z najbardziej osobliwych eksperymentów w historii radzieckiej mechanizacji rolnictwa. Maszyna, którą dziś można by nazwać tramwajem do orki.

Oto MTZ-4 pierwszy (i ostatni) ciągnik elektryczny z MTZ, fot. źródło MTZ Belarus

Ciągnik z przedłużaczem

Na pierwszy rzut oka MTZ-4 wyglądał jak zwyczajny ciągnik z lat 50., choć uwagę od razu przykuwał ogromny bęben z kablem wystający za kabiną. Zdjęcie z 1955 roku wykonane w gospodarstwie rolnym w obwodzie mohylewskim pokazują tę konstrukcję w całej okazałości. I trudno się dziwić, bo widok był niezwykły choćby jak na standardy radzieckiej myśli technicznej.

Przyczyną powstania projektu były bardzo przyziemne problemy. W wielu kołchozach brakowało rozwiniętej infrastruktury paliwowej. Stacje benzynowe i magazyny oleju napędowego były rzadkością, a transport paliwa do odległych gospodarstw bywał trudniejszy niż sama orka.

Jednocześnie kraj przechodził gwałtowną elektryfikację. Linie energetyczne wysokiego napięcia pojawiały się choćby tam, gdzie dróg jeszcze adekwatnie nie było. Skoro więc prąd już był, radzieccy konstruktorzy uznali, iż warto go wykorzystać także w polu.

Jak działał elektryczny MTZ-4?

Wbrew temu, co mogłoby się wydawać, MTZ-4 nie był żadnym „elektrykiem” w dzisiejszym rozumieniu. Nie miał akumulatorów, bo w połowie lat 50. takie rozwiązanie byłoby kompletnie niepraktyczne. Baterie były ciężkie, drogie i mało wydajne.

Radziecki pomysł był prostszy. A może raczej bardziej radziecki.

Ciągnik działał dokładnie tak jak trolejbus. Tylko zamiast ulicy miał pole, a zamiast trakcji nad głową – kabel ciągnięty po ziemi.

Pod maską pracował trójfazowy silnik elektryczny prądu zmiennego o mocy około 35–40 kW, czyli mniej więcej 50 KM. Energia dostarczana była z kołowej mobilnej podstacji transformatorowej ustawianej na skraju pola. Taka stacja podłączana była bezpośrednio do wiejskiej sieci energetycznej i obniżała napięcie do poziomu około 1000 V. Starczyło.

A potem zaczynała się prawdziwa magia socjalistycznej techniki.

Za ciągnikiem rozwijał się długi, elastyczny kabel zasilający. Gdy traktor jechał do przodu, przewód rozwijał się z automatycznego bębna. Podczas nawrotu specjalny mechanizm nawijał go z powrotem. Konstruktorzy starali się choćby zabezpieczyć kabel przed najechaniem przez koła lub pług. Starali…

• Brzmi sprytnie? Owszem.
• Brzmi bezpiecznie? No cóż…

Pole pod napięciem – efekt uboczny

Długość kabla wynosiła od 500 do choćby 750 metrów, co pozwalało obrabiać całkiem duże powierzchnie bez przestawiania mobilnego transformatora. W teorii system miał wiele zalet.

Prąd pobierano z linii sieci przesyłowych, a po obniżeniu napięcia do 1000V przewodem trafiał do ciągnika. Kabel jednak ulegał uszkodzeniom, a pilnowanie go było bardzo niebezpieczne, graf, Adam Ładowski/AHM

Silnik elektryczny był prostszy od diesla, nie wymagał wymiany oleju, łatwo uruchamiał się zimą i był tani w eksploatacji. W czasach, gdy radzieckie silniki wysokoprężne potrafiły zimą bardziej przypominać zamrożony samowar niż źródło napędu, elektryczny MTZ rzeczywiście robił wrażenie.

Problem polegał jednak na tym, iż kabel leżący w błocie, wodzie, kurzu i pod kołami maszyn nie jest najlepszym pomysłem na długą eksploatację.

Izolacja gwałtownie się przecierała. Przewody pękały. Dochodziło do zwarć. A ponieważ napięcie sięgało około 1000 V, skutki bywały tragiczne.

Porażenia prądem zdarzały się nie tylko wśród operatorów i techników obsługujących sprzęt, ale także wśród zwierząt gospodarskich. Czasem ofiarami padała również dzika fauna. Trudno się temu dziwić — pole uprawne zamieniało się momentami w coś pomiędzy placem budowy a eksperymentalną linią tramwajową. I to pod prądem.

I właśnie tutaj genialny plan zaczynał przegrywać z rzeczywistością.

Ciągnik, który nie mógł pojechać dalej niż kabel

MTZ-4 miał jeszcze jedną zasadniczą wadę — praktycznie nie posiadał mobilności.

Dopóki pracował na zelektryfikowanym polu, wszystko działało. Ale przejazd na inne pole wymagał już całej operacji logistycznej. Traktor należało holować albo transportować, bo bez kabla był po prostu bezużyteczny.

Do tego dochodziły koszty budowy i utrzymania polowych linii energetycznych oraz mobilnych podstacji transformatorowych. choćby jak na realia radzieckiej gospodarki planowej był to pomysł kosztowny i mało praktyczny.

W efekcie MTZ-4 pozostał jedynie eksperymentem. Nigdy nie wszedł do seryjnej produkcji, podobnie jak inne radzieckie konstrukcje elektryczne z tamtej epoki, między innymi gąsienicowy ChTZ-12.

Pomysł szalony, ale wyprzedzający epokę

I tu pojawia się największy paradoks całej historii.

Choć MTZ-4 wygląda dziś jak techniczny dowcip z czasów Chruszczowa, sama idea była pod pewnymi względami zaskakująco nowoczesna. Współczesne firmy ponownie eksperymentują z elektryfikacją maszyn rolniczych. Powstają autonomiczne roboty polowe na kablach, testowane są elektryczne ciągniki oraz systemy zasilania zewnętrznego.

Różnica polega na tym, iż dziś mamy nowoczesną elektronikę, lepsze zabezpieczenia i akumulatory, które nie ważą tyle co mała lokomotywa.

Radzieccy konstruktorzy próbowali zrobić to samo siedemdziesiąt lat temu, mając do dyspozycji technologię, która często przegrywała choćby z deszczem i błotem.

Ale trzeba im oddać jedno — odwagi i fantazji odmówić im nie można. Bo żeby wpaść na pomysł ciągnika z kilometrowym przedłużaczem ciągniętym przez pole, trzeba było mieć albo wizję przyszłości, albo wyjątkowo silną wiarę w plan pięcioletni.