48 minut temu
Roślina, którą wielu Polaków kojarzy z zielonym kożuchem pokrywającym stawy i oczka wodne, może być legalnie wykorzystywana w produkcji żywności. Unia Europejska dopuściła do obrotu dwa gatunki rzęsy wodnej, uznając je za tzw. nową żywność. To kolejne rozwiązanie poszerzające możliwości pozyskiwania białka roślinnego, obok wcześniej zatwierdzonych produktów z owadów. Nowy surowiec budzi zainteresowanie przemysłu spożywczego, ale jego produkcja i wykorzystanie podlegają określonym wymaganiom.
Najpierw mąka ze świerszczy, teraz rzęsa ze stawu! Unia Europejska dopuściła kolejny składnik żywnościPoszukiwanie alternatywnych źródeł białka coraz wyraźniej wpływa na rozwój branży spożywczej. Po dopuszczeniu do obrotu produktów wytwarzanych z wybranych gatunków owadów Komisja Europejska otworzyła rynek również dla dwóch niewielkich roślin wodnych.
Chodzi o rzęsę drobną (Lemna minor) i rzęsę garbatą (Lemna gibba). Oba gatunki występują w środowisku wodnym i charakteryzują się szybkim wzrostem.
Rzęsa wodna trafiła na unijną listę żywności
Decyzję w sprawie dopuszczenia rzęsy wodnej Komisja Europejska podjęła 29 stycznia 2025 roku. Odpowiednie rozporządzenie weszło w życie w lutym 2025 roku.
Oznacza to, iż nie jest to zupełnie nowa decyzja z listopada 2026 roku, ale obowiązujące już zezwolenie, które otwiera producentom możliwość rozwijania nowych produktów spożywczych.
Rzęsa wodna została wpisana na unijną listę tzw. nowej żywności (novel food). Obejmuje ona produkty i składniki, które nie były spożywane na znaczną skalę w Unii Europejskiej przed 15 maja 1997 roku.
Wcześniej podobne zezwolenia otrzymały m.in. określone formy świerszcza domowego, larw mącznika młynarka i szarańczy wędrownej.
Zielona roślina ze stawu może być źródłem białka
Rzęsa wodna jest jedną z najmniejszych roślin kwiatowych. Tworzy skupiska drobnych zielonych części roślinnych unoszących się na powierzchni wody.
Jej największą zaletą z punktu widzenia przemysłu spożywczego jest szybkie tempo wzrostu oraz możliwość produkcji w kontrolowanych warunkach.
Roślina zawiera białko, błonnik i składniki mineralne, dlatego jest rozpatrywana jako surowiec do opracowywania nowych produktów żywnościowych.
Zgodnie z unijną specyfikacją dopuszczona do obrotu rzęsa zawiera od 1 do 4 g białka w 100 g świeżego produktu. Trzeba jednak pamiętać, iż aż 91–95 proc. jej masy stanowi woda.
Zawartość białka w świeżej rzęsie jest więc znacznie niższa niż w produktach o dużej koncentracji suchej masy. Jej potencjał wiąże się przede wszystkim z wydajnością uprawy i możliwością dalszego przetwarzania.
Rzęsa zamiast mięsa? Przemysł spożywczy widzi nowe możliwości
Dopuszczenie rzęsy wodnej stwarza możliwość wykorzystania jej jako warzywa lub składnika produktów gotowych do spożycia.
Może znaleźć zastosowanie m.in. w zupach, daniach warzywnych i produktach rozwijanych jako alternatywy dla żywności pochodzenia zwierzęcego.
Nie oznacza to jednak, iż rzęsa automatycznie zastąpi mięso, mleko czy tradycyjne rośliny białkowe.
O jej rzeczywistym znaczeniu na rynku zdecydują koszty produkcji, wartość odżywcza, smak, dostępność oraz zainteresowanie konsumentów.
Ważne będą również możliwości przetwarzania i utrzymania powtarzalnej jakości surowca.
Nie każda rzęsa nadaje się do jedzenia. UE określiła warunki produkcji
Unijne zezwolenie nie oznacza, iż można zbierać rzęsę z dowolnego stawu i sprzedawać ją jako żywność.
Dopuszczony produkt musi pochodzić z kontrolowanej uprawy i zostać poddany obróbce cieplnej.
Przepisy określają także szczegółowe wymagania dotyczące składu i bezpieczeństwa produktu, w tym maksymalne zawartości metali ciężkich, azotanów, określonych toksyn oraz wymagania mikrobiologiczne.
Szczególną uwagę zwrócono na mangan.
Podczas oceny bezpieczeństwa Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wskazał, iż rzęsa może gromadzić większe ilości tego pierwiastka niż typowe warzywa liściaste.
Dopiero dodatkowe badania i ograniczenie zawartości manganu w procesie uprawy pozwoliły rozwiać te zastrzeżenia.
W zatwierdzonej specyfikacji ustalono maksymalną zawartość manganu na poziomie 6 mg/kg świeżej masy.
To pokazuje, iż bezpieczeństwo nowego surowca zależy nie tylko od jego pochodzenia, ale także od sposobu produkcji i kontroli jakości.
Nowy kierunek dla rolnictwa? Uprawa bez tradycyjnego pola
Rzęsa wodna wyróżnia się również sposobem produkcji. Nie potrzebuje klasycznej gleby uprawnej, ponieważ rośnie na powierzchni wody.
Może być hodowana w specjalnie przygotowanych zbiornikach, szklarniach i systemach produkcyjnych o kontrolowanych parametrach.
To otwiera możliwości rozwijania produkcji roślinnej niezależnej od typowych upraw polowych.
Potencjalną zaletą rzęsy jest możliwość uzyskiwania dużej ilości biomasy z niewielkiej powierzchni. Warunkiem jest jednak zapewnienie odpowiedniej jakości wody, składników odżywczych i warunków środowiskowych.
Dla rolnictwa może to oznaczać powstanie kolejnego segmentu produkcji surowców spożywczych. Na obecnym etapie trudno jednak ocenić, czy uprawa rzęsy stanie się ekonomicznie konkurencyjna wobec soi, grochu czy innych roślin wysokobiałkowych.
Czy rzęsa wodna będzie ukrywana w żywności?
Dopuszczenie nowego składnika do obrotu nie oznacza, iż producenci mogą dodawać go do żywności bez informowania konsumentów.
Unijne przepisy wymagają odpowiedniego oznakowania.
Na etykiecie produktu zawierającego dopuszczoną rzęsę musi pojawić się określenie „Rośliny Lemna minor i Lemna gibba”.
Konsument powinien więc mieć możliwość sprawdzenia składu produktu przed zakupem.
Warto również podkreślić, iż dopuszczenie rzęsy do obrotu nie oznacza obowiązku jej stosowania przez producentów żywności ani spożywania przez konsumentów.
Alternatywne białko coraz ważniejsze dla przemysłu spożywczego
Zainteresowanie rzęsą wodną wpisuje się w szersze poszukiwania nowych surowców, które mogą być wykorzystywane do produkcji żywności.
W ostatnich latach na unijnym rynku dopuszczono m.in. określone produkty z owadów, nowe składniki roślinne i surowce otrzymywane dzięki procesów biotechnologicznych.
Rozwój tego segmentu może zwiększać możliwości przemysłu spożywczego, ale nie przesądza o przyszłości tradycyjnych kierunków produkcji rolniczej.
Rzęsa wodna jest dziś legalnie dopuszczonym surowcem spożywczym, jednak jej droga do powszechnego wykorzystania dopiero się rozwija.
O tym, czy zielona roślina znana z powierzchni stawów stanie się popularnym składnikiem żywności, zdecydują przede wszystkim producenci i konsumenci. Samo zezwolenie Komisji Europejskiej otwiera taką możliwość, ale nie gwarantuje rynkowego sukcesu.
