Ślazowiec pensylwański rośnie choćby 20 lat. Czy jego uprawa w Polsce się opłaca?

Zdjęcie: Ślazowiec pensylwański

Ślazowiec pensylwański to wieloletnia roślina, która może osiągać kilka metrów wysokości i dostarczać biomasy przez kilkanaście lat bez konieczności corocznego zakładania plantacji. W Polsce badano jej przydatność do produkcji biopaliw stałych, biogazu oraz zagospodarowania gruntów o niższej jakości. Choć dobrze znosi mrozy i ma rozbudowany system korzeniowy, powodzenie uprawy zależy od adekwatnego przygotowania stanowiska, jakości materiału rozmnożeniowego i warunków pogodowych.

Ślazowiec pensylwański. Co to za roślina i skąd pochodzi?

Ślazowiec pensylwański (Sida hermaphrodita), nazywany również malwą wirginijską, jest byliną należącą do rodziny ślazowatych (Malvaceae). Naturalnie występuje w Ameryce Północnej, przede wszystkim we wschodnich rejonach Stanów Zjednoczonych oraz części Kanady. W Polsce zainteresowanie tym gatunkiem rozwinęło się między innymi dzięki badaniom prowadzonym przez naukowców z Akademii Rolniczej w Lublinie.

Roślina tworzy mocne, wyprostowane łodygi, które w kolejnych latach mogą przekraczać 3 metry wysokości, a w sprzyjających warunkach choćby 4 metry. Ma duże, dłoniasto klapowane liście przypominające liście klonu oraz drobne, białe kwiaty. Kwitnienie rozpoczyna się zwykle pod koniec czerwca i może trwać do września.

Ślazowiec jest także rośliną miododajną, a jego kwiaty dostarczają nektaru i pyłku, dlatego odwiedzają je pszczoły, trzmiele oraz inne owady zapylające. W odróżnieniu od roślin jednorocznych ślazowiec nie wymaga ponownego wysiewu po każdym sezonie, a jego części nadziemne zamierają jesienią, natomiast system korzeniowy pozostaje żywy. Wiosną z pąków wyrastają kolejne pędy, a przy odpowiednich warunkach plantacja może być użytkowana przez 15 do 20 lat.

Ślazowiec pensylwański: Uprawa w polskich warunkach

Ślazowiec pensylwański uprawiany jest w Polsce przede wszystkim jako roślina energetyczna oraz gatunek wykorzystywany w badaniach nad produkcją biomasy. Doświadczenia polowe prowadzono między innymi w rejonie Lublina oraz w Rolniczej Stacji Doświadczalnej w Lipniku koło Stargardu.

Jedną z zalet ślazowca pensylwańskiego jest tolerancja na niskie temperatury, a dobrze rozwinięte rośliny mogą przetrwać mrozy poniżej -25°C. Gatunek ma również zdolność wzrostu na słabszych glebach, w tym na gruntach piaszczystych V klasy bonitacyjnej. Nie oznacza to jednak, iż każda gleba zapewni wysokie plony, a ślazowiec najlepiej rozwija się na stanowiskach słonecznych, z odpowiednią ilością wody i składników pokarmowych. Na glebach ubogich, przesuszonych lub silnie zakwaszonych jego produktywność spada, a przy pH poniżej 5,5 wskazane może być wapnowanie.

Ważną rolę odgrywa dostępność wody, ponieważ silnie rozwinięty system korzeniowy pomaga roślinie przetrwać okresowe niedobory opadów, ale nie eliminuje ich wpływu na plon. Podczas długotrwałej suszy wzrost pędów jest ograniczony, a ilość pozyskanej biomasy maleje.

Przed założeniem plantacji należy starannie przygotować glebę, usunąć chwasty wieloletnie i zapewnić odpowiednią strukturę warstwy siewnej. Jest to szczególnie istotne w pierwszym sezonie, kiedy młode rośliny rozwijają się stosunkowo wolno.

Ślazowiec pensylwański: Nasiona czy sadzonki?

Plantację można założyć przez bezpośredni wysiew nasion, sadzenie rozsady lub wykorzystanie fragmentów korzeni. Każda metoda ma inne wymagania i koszty. Ślazowiec pensylwański nasiona wytwarza w niewielkich owocach, jednak materiał siewny może charakteryzować się nierównomiernym kiełkowaniem, a przyczyną jest między innymi występowanie tak zwanych nasion twardych, których okrywa utrudnia przenikanie wody.

Dlatego przed siewem warto sprawdzić zdolność kiełkowania. W celu jej poprawy można stosować odpowiednie przygotowanie nasion, między innymi skaryfikację. W polskich opracowaniach agrotechnicznych zaleca się zwykle następujące warunki siewu:

• Termin: Druga połowa kwietnia lub maj, gdy gleba jest dostatecznie ogrzana.
• Głębokość: Przeważnie 1 do 1,5 cm.
• Rozstawa rzędów: Około 60 do 70 cm w uprawie energetycznej.
• Ilość wysiewu: Zależna od jakości materiału, często około 2 do 3 kg na hektar.

W mniej korzystnych warunkach ilość wysiewu może wymagać zwiększenia, ale należy przy tym uwzględnić rzeczywistą zdolność kiełkowania nasion.

Alternatywą są ślazowiec pensylwański sadzonki uzyskiwane z ukorzenionej rozsady albo fragmentów korzeni z pąkami wzrostowymi. Sadzonki korzeniowe o długości około 8 do 10 cm umieszcza się zwykle na głębokości 6 do 8 cm. Sadzenie pozwala uzyskać bardziej wyrównaną obsadę i szybszy rozwój plantacji. Jest jednak znacznie bardziej pracochłonne, a zakup dużej liczby sadzonek podnosi wydatki na rozpoczęcie produkcji.

Jak pielęgnować ślazowiec po założeniu plantacji?

Najwięcej uwagi wymaga pierwszy rok uprawy. Nasiona ślazowca kiełkują stosunkowo długo, a młode siewki słabo konkurują z chwastami o światło, wodę i składniki pokarmowe. W polskich doświadczeniach stosowano mechaniczne odchwaszczanie międzyrzędzi oraz manualne usuwanie chwastów bezpośrednio przy roślinach, a w następnych latach silnie rozrastające się pędy zacieniały powierzchnię gleby, co ograniczało rozwój niepożądanej roślinności.

Ślazowiec reaguje również na nawożenie mineralne, zwłaszcza azotem, fosforem i potasem. Dawki powinny jednak wynikać z zasobności gleby oraz przewidywanego poziomu plonowania, a badania na glebach lekkich wykazały, iż zwiększanie nawożenia azotowego nie zawsze przynosi proporcjonalny wzrost ilości biomasy, szczególnie przy niedoborach wody.

Ślazowiec pensylwański: Biomasa i jej wykorzystanie

Najważniejszym kierunkiem gospodarczego wykorzystania ślazowca jest produkcja surowca energetycznego. W zależności od terminu zbioru można pozyskiwać zieloną masę przeznaczoną do produkcji biogazu albo zdrewniałe, wysuszone pędy do spalania. Ślazowiec pensylwański biomasa może być wykorzystywana w postaci zrębków, brykietów lub peletów, a surowiec nadaje się również do przetwarzania w instalacjach biogazowych.

W badaniach Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego prowadzonych w latach 2016 do 2018 plony suchej biomasy przeznaczonej do spalania w kolejnych latach użytkowania przekraczały 9 ton z hektara rocznie, a w pierwszym roku były znacznie mniejsze.

W przypadku roślin zbieranych na biogaz uzyskiwano w latach pełnego użytkowania około 22 do 32 ton świeżej masy z hektara, a wyniki zależały między innymi od przebiegu pogody i sposobu założenia plantacji. Należy jednak pamiętać, iż są to rezultaty konkretnych doświadczeń, a nie gwarantowane plony z każdej plantacji.

Poza energetyką ślazowiec był badany pod kątem wykorzystania paszowego, przemysłu celulozowo-papierniczego oraz zagospodarowania terenów zdegradowanych.

Ślazowiec pensylwański: Zbiór i adekwatny termin koszenia

Termin zbioru zależy od planowanego przeznaczenia surowca. Przy produkcji biogazu rośliny kosi się w okresie wegetacji, kiedy zawierają więcej wody i zielonych części nadających się do zakiszania. W doświadczeniach prowadzonych w Lipniku stosowano dwa pokosy w latach pełnego użytkowania, a pierwszy wykonywano pod koniec czerwca, a drugi na przełomie września i października.

Inaczej wygląda ślazowiec pensylwański zbiór na cele opałowe – w takim przypadku rośliny pozostawia się na polu po zakończeniu wegetacji, a podczas zimy łodygi stopniowo tracą wilgoć, dzięki czemu pozyskany surowiec jest bardziej odpowiedni do spalania. Zbiór może być przeprowadzany późną zimą lub wczesną wiosną, przed rozpoczęciem odrastania nowych pędów. W polskich badaniach wykonywano go na początku marca – suche łodygi można następnie rozdrobnić i przeznaczyć do dalszego przetwarzania.

Ślazowiec pensylwański: Cena nasion i opłacalność plantacji

Koszt rozpoczęcia produkcji zależy przede wszystkim od wybranej metody rozmnażania, a przypadku zakupu nasion cena materiału jest tylko jednym z wydatków, ponieważ trzeba uwzględnić także przygotowanie gleby, nawożenie, pielęgnację i późniejszy zbiór.

Osoby porównujące ślazowiec pensylwański nasiona cena powinny zwrócić uwagę nie tylko na koszt kilograma, ale również na jakość materiału i deklarowaną zdolność kiełkowania. W opracowaniu ZUT z 2019 roku do kalkulacji przyjęto cenę nasion wynoszącą 900 zł za kilogram oraz 0,50 zł za jedną sadzonkę – są to jednak historyczne wartości wykorzystane w modelu ekonomicznym, a nie aktualny cennik materiału rozmnożeniowego.

Ślazowiec pensylwański opłacalność uzależnia przede wszystkim od uzyskiwanego plonu, kosztów założenia plantacji, sposobu zbioru i ceny sprzedaży biomasy, a znaczenie ma też odległość od odbiorcy, ponieważ transport dużych ilości surowca może istotnie zwiększać koszty produkcji. Według kalkulacji przedstawionych przez naukowców z ZUT nakłady związane z zakładaniem uprawy z rozsady były znacznie wyższe niż przy bezpośrednim siewie, a ednocześnie rośliny pochodzące z rozsady osiągały w doświadczeniach większe plony.

Dla gospodarstwa rozważającego taką inwestycję ważne jest więc nie tylko uzyskanie dużej ilości biomasy, ale również znalezienie odbiorcy i określenie warunków dostaw. Wieloletni charakter ślazowca pozwala rozłożyć wydatki na założenie plantacji na kolejne sezony, jednak rzeczywisty wynik finansowy zależy od cen, kosztów oraz wielkości zbiorów w poszczególnych latach.

Źródło: Uprawa ślazowca pensylwańskiego (ZUT, 2019), Ślazowiec pensylwański. Uprawa i wykorzystanie (Borkowska i Styk, 2006)