18 godzin temu
W pierwszych sześciu miesiącach 2026 r. ZUS przeprowadził 219,7 tys. kontroli zwolnień lekarskich, a 10,5 tys. z nich zakończyło się decyzjami o wstrzymaniu dalszej wypłaty zasiłków chorobowych. W okresie jesienno-zimowym, gdy rośnie liczba infekcji i nieobecności w firmach, częściej wraca też temat uprawnień kontrolnych pracodawców i zasad wykorzystywania L4.
Dane ZUS za 2025 r. pokazują wyraźną sezonowość absencji chorobowej. Pod koniec roku liczba dni nieobecności była o 15 proc. wyższa niż w miesiącach letnich, co oznacza ponad 2,5 mln dodatkowych dni. W czerwcu odnotowano 17,71 mln dni absencji chorobowej, w lipcu 17,80 mln, a w sierpniu 17,38 mln. Jesienią skala wzrosła do 18,71 mln dni w listopadzie, a w grudniu do 19,96 mln.
W 2026 r. doprecyzowano przepisy dotyczące kontroli zwolnień lekarskich, w tym zakres uprawnień kontrolujących i obowiązków osób przebywających na L4. ZUS wykorzystuje w tych działaniach narzędzia analityczne, w tym model predykcyjny oparty na sztucznej inteligencji, który służy do typowania zaświadczeń e-ZLA wymagających sprawdzenia. Sama analiza systemowa nie przesądza jednak o nadużyciu i nie zastępuje oceny konkretnej sytuacji.
Według Magdy Dąbrowskiej, prezeski Grupy Progres, po stronie pracodawców technologia także odgrywa coraz większą rolę. Firmy mają dostęp do elektronicznych zwolnień przez PUE ZUS i mogą analizować absencję w systemach kadrowych, identyfikując powtarzające się wzorce. Jak zaznacza, podstawą działań powinny być konkretne sygnały, a nie same przypuszczenia.
W I kwartale 2026 r. ZUS przeprowadził 111,6 tys. kontroli osób posiadających zaświadczenie o czasowej niezdolności do pracy, a w II kwartale 108,1 tys. Łączna wartość świadczeń, których dalszą wypłatę wstrzymano po kontrolach, wyniosła 18,55 mln zł.
Do sytuacji, które mogą skłonić pracodawcę do bliższej weryfikacji, należą m.in. częste krótkie zwolnienia, kolejne zaświadczenia od różnych lekarzy, naprzemienne korzystanie z zasiłku chorobowego i opiekuńczego czy przypadki osób, które wcześniej utraciły prawo do świadczenia z powodu niewłaściwego wykorzystywania L4. Podstawą do sprawdzenia może być też podejrzenie wykonywania pracy zarobkowej podczas zwolnienia albo podejmowania aktywności, które nie służą rekonwalescencji. Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie przesądza jednak o nadużyciu.
Znaczenie ma również praktyka orzecznicza. W jednej ze spraw sąd rozpatrywał przypadek osoby, której ZUS odmówił zasiłku po wyjściu z domu w celu zawiezienia psa na zabieg weterynaryjny i przekazania rehabilitantowi wyników badań drugiego zwierzęcia. Sąd uznał, iż takie działania mogą mieścić się w zwykłych czynnościach dnia codziennego. Samo opuszczenie domu nie oznacza więc automatycznie niewłaściwego korzystania ze zwolnienia; ocena zależy od tego, czy dana aktywność utrudnia lub wydłuża leczenie.
Prawo do kontroli ma każdy pracodawca w odniesieniu do zwolnienia, za które wypłaca wynagrodzenie chorobowe. o ile firma zgłasza do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób, może kontrolować także pracowników pobierających zasiłek chorobowy, opiekuńczy lub świadczenie rehabilitacyjne, o ile sama wypłaca te świadczenia. Podmioty zgłaszające nie więcej niż 20 ubezpieczonych mogą zwrócić się do ZUS o przeprowadzenie kontroli. Uprawnienia te nie ograniczają się wyłącznie do pracowników etatowych i mogą obejmować również innych ubezpieczonych, na przykład zleceniobiorców.
Kontrola może rozpocząć się na każdym etapie zwolnienia, również od pierwszego dnia. Może być prowadzona w miejscu zamieszkania pracownika, pod adresem czasowego pobytu wskazanym w e-ZLA, w miejscu pracy albo prowadzenia działalności gospodarczej. o ile wymagają tego okoliczności, weryfikacja może objąć także inną lokalizację. Osoba przeprowadzająca czynności ma prawo poprosić o dokument tożsamości, wyjaśnienia, a w razie potrzeby również o dodatkowe informacje od płatnika składek lub lekarza prowadzącego.
Przepisy wyznaczają jednocześnie granice takich działań. Kontrolujący powinien okazać dokument tożsamości i upoważnienie oraz poinformować pracownika o jego prawach, w tym o możliwości zgłoszenia zastrzeżeń do protokołu. Obowiązuje go też poufność w odniesieniu do informacji z życia prywatnego. Nie może żądać ujawnienia diagnozy ani przyczyny niezdolności do pracy.
Po zakończeniu czynności sporządzany jest protokół. Pracownik ma 7 dni od jego otrzymania na zgłoszenie zastrzeżeń i przedstawienie dowodów. o ile ZUS wyda niekorzystną decyzję dotyczącą prawa do świadczenia, odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych można złożyć w ciągu miesiąca od jej doręczenia.
Skutki stwierdzenia nieprawidłowego wykorzystywania L4 mogą być finansowe i zawodowe. Ubezpieczony może stracić prawo do zasiłku za cały okres zwolnienia, a gdy świadczenie zostało już wypłacone i zostanie uznane za nienależnie pobrane, ZUS może zażądać jego zwrotu wraz z odsetkami. Przy średniej dziennej wysokości zasiłku wynoszącej w lipcu 2026 r. 165 zł oznacza to około 2310 zł za 14 dni i 4950 zł za 30 dni, przy czym ostateczna kwota zależy od wysokości świadczenia i okresu objętego decyzją.
Po stronie pracodawcy możliwe są także konsekwencje służbowe, od upomnienia lub nagany po rozwiązanie umowy o pracę, również bez wypowiedzenia z winy pracownika, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki. Samo wszczęcie czynności sprawdzających ani pojawienie się wątpliwości nie oznaczają jednak automatycznie utraty świadczenia ani podstawy do zwolnienia dyscyplinarnego.
