Zniszczenie międzyplonu nie oznacza końca jego oddziaływania na glebę. W obumierającej biomasie pozostają składniki pokarmowe, które stopniowo wracają do obiegu, a korzenie tworzą sieć kanałów ułatwiających rozwój kolejnych upraw. Zachodzą również procesy wpływające na strukturę gleby i przemiany materii organicznej. Nie wszystkie efekty są jednak natychmiastowe, a o ich skali decydują gatunki roślin, warunki glebowe i sposób prowadzenia pola. Co dokładnie pozostaje po międzyplonie i jakie znaczenie ma to dla kolejnych upraw?
Co dzieje się ze składnikami pokarmowymi po zniszczeniu międzyplonu?
W biomasie międzyplonów znajduje się całkiem pokaźna pula składników pokarmowych. Jej wielkość zależy przede wszystkim od ilości wytworzonej masy oraz składu gatunkowego. Wpływ ma również zasobność gleby, z której rośliny przez cały okres wzrostu pobierały makro- i mikroelementy.
Należy więc stwierdzić, iż międzyplon na pewien czas zamyka część glebowego magazynu w żywych roślinach, a po zakończeniu wegetacji zaczyna się stopniowo otwierać. Każdy ze zgromadzonych w biomasie składników „opuszcza” jednak ten magazyn trochę inaczej.
Azot, fosfor i potas z międzyplonów. Jak gwałtownie wracają do gleby?
Potas zgromadzony w biomasie powraca do gleby bardzo szybko, ponieważ w tkankach roślinnych występuje głównie jako rozpuszczalny jon Kâ�º. Kiedy komórki obumierają i tracą swoją integralność, opady zaczynają wypłukiwać pierwiastek z resztek. Uszkodzenia tkanek spowodowane przez mróz mogą dodatkowo przyspieszać jego uwalnianie. W rezultacie część potasu zgromadzonego wcześniej w międzyplonie może znaleźć się ponownie w glebie, zanim pozostawiona na powierzchni biomasa zdąży się rozłożyć.
Azot jest natomiast znacznie silniej związany z samym rozkładem resztek. Duża jego część znajduje się w białkach, kwasach nukleinowych i innych związkach organicznych. Aby pierwiastek wrócił do puli mineralnej, do pracy muszą przystąpić mikroorganizmy. Przebieg tego procesu w dużej mierze zależy od składu chemicznego pozostawionego materiału. Młode tkanki zasobne w azot rozkładają się inaczej niż dojrzała biomasa z większym udziałem celulozy i ligniny, dlatego znaczenie ma zarówno gatunek, jak i faza rozwojowa, w której międzyplon zakończył wegetację.
Jednym ze wskaźników pomagających przewidzieć kierunek tych przemian jest stosunek węgla do azotu. W materiale bogatym w węgiel mikroorganizmy potrzebują dodatkowego N do budowy własnej biomasy i mogą pobierać jego mineralne formy z gleby, czasowo je unieruchamiając. Przy materiale zasobniejszym w azot szybciej może przeważyć mineralizacja i uwalnianie N. Sam stosunek C:N daje jednak tylko część informacji, ponieważ znaczenie mają również zawartość ligniny i łatwo rozpuszczalnych związków, wilgotność, temperatura oraz kontakt resztek z glebą. Termin zakończenia międzyplonu wpływa więc na jakość materiału, który pozostawiamy glebie, a wraz z nią na dalsze losy zgromadzonego w nim azotu.
Fosfor częściowo wymyka się temu schematowi, ponieważ w młodych tkankach roślinnych spora część pierwiastka pozostaje jeszcze w formach mineralnych i łatwo rozpuszczalnych. Po obumarciu komórek może więc zostać uwolniona stosunkowo szybko, podczas gdy fosfor związany w związkach organicznych wraca wraz z postępującym rozkładem resztek. Przemarzanie dodatkowo sprzyja jego uwalnianiu, ponieważ uszkodzenie błon komórkowych ułatwia wypłukiwanie rozpuszczalnych form tego makroelementu. Po uwolnieniu dalszą dostępność fosforu zaczynają już kształtować adekwatności gleby, w tym procesy prowadzące do jego uwstecznienia.
Wpływ międzyplonów na bilans wodny gleby i dostępność wody dla rośliny następczej. Źródło DSV Polska - projekt badawczy CATCHYKorzenie międzyplonów pozostawiają w glebie sieć naturalnych kanałów
Po obumarciu korzeni roślin międzyplonowych część zajmowanych przez nie kanałów pozostaje otwarta, tworząc biopory. Z nich korzystają korzenie kolejnych roślin uprawnych. Istniejące kanały pozwalają im łatwiej przejść przez bardziej zwartą warstwę i penetrować głębszą część profilu. Ten proces ma szczególne znaczenie w glebie o większym oporze mechanicznym.
Forma i kształt podziemnej sieci zależy od gatunków tworzących międzyplon. Trawy budują dużą liczbę drobnych korzeni, które gęsto przerastają glebę. Gatunki o silniejszym systemie palowym pozostawiają natomiast mniej kanałów, za to o większej szerokości. Ich rzeczywisty zasięg wyznaczają warunki panujące w profilu - zagęszczenie, dostępność wody i tlenu, temperatura oraz czas, jaki rośliny miały na rozwój.
Biopory w glebie. Jak pomagają korzeniom kolejnych roślin?
Znaczenie bioporów rośnie w profilach, w których zagęszczona warstwa ogranicza swobodne korzenienie roślin. Korzeń wykorzystujący istniejący kanał może przejść przez strefę większego oporu, a następnie rozgałęziać się poniżej niej, zwiększając dostępną objętość gleby do pobierania wody i składników. Korzyść polega więc na pozostawieniu dróg o mniejszym oporze mechanicznym, którymi mogą później podążać korzenie kolejnych roślin uprawnych.
Korzenie międzyplonów tworzą w glebie sieć kanałów, które pozostają również po obumarciu roślin. Fot. M. PiśnyJak międzyplony pobierają składniki pokarmowe z głębszych warstw gleby?
Zasięg korzeni ma znaczenie również dla obiegu składników w profilu glebowym. Międzyplon penetruje warstwy położone głębiej niż chociażby system korzeniowy zbóż. Tym samym może pobierać efektywniej część niedostępnych składników i wbudowywać je w swoją biomasę. Po obumarciu korzeni i rozkładzie resztek część tej puli ponownie trafia do obiegu i krąży w strefie intensywnie wykorzystywanej przez kolejne rośliny.
Skala tego typu procesów zależy od gatunku międzyplonu i głębokości jego ukorzenienia. Ważne jest również rozmieszczenie składników pokarmowych w profilu glebowym oraz warunków, które pozwoliły korzeniom rzeczywiście dotrzeć w głębsze warstwy. W ten sposób międzyplon uczestniczy w przemieszczaniu części pierwiastków pomiędzy poszczególnymi warstwami profilu glebowego.
Jak korzenie międzyplonów poprawiają strukturę gleby?
Kanały po korzeniach są tylko częścią zmian, które międzyplon pozostawia w fizycznej budowie gleby. Rosnące korzenie przeciskają się pomiędzy jej cząstkami, zbliżają je do siebie i wywierają na nie nacisk. Równocześnie zmieniają środowisko bezpośrednio wokół siebie.
Do gleby trafiają wydzieliny korzeniowe i śluzy, dostarczające łatwo dostępnych związków węgla, z których korzystają mikroorganizmy. Właśnie w tej strefie zaczyna się proces łączenia pojedynczych cząstek gleby w bardziej złożone struktury.
Bakterie wykorzystujące związki dostarczane przez korzenie wytwarzają między innymi zewnątrzkomórkowe polisacharydy, które działają jak naturalne spoiwo. Do tego dochodzą strzępki grzybów oplatające cząstki gleby oraz produkty rozkładu materii organicznej. Drobne cząstki zaczynają łączyć się w mikroagregaty, a te mogą być następnie wiązane w większe agregaty. W ten sposób wokół aktywnych korzeni struktura gleby może zmieniać się już w czasie ich wzrostu. Korzeń uczestniczy więc w tym procesie jednocześnie mechanicznie i biologicznie - zmienia układ cząstek, dostarcza węgla i tworzy warunki dla organizmów, które pomagają ten układ utrwalić.
Stabilniejsze agregaty trudniej rozpadają się pod wpływem uwilgotnienia i wysychania, dzięki czemu gleba lepiej zachowuje swoją strukturę przy zmieniających się warunkach. To właśnie trwałość tych połączeń decyduje w dużej mierze o tym, czy efekt pracy korzeni pozostanie po zakończeniu ich wegetacji.
Co dzieje się z węglem dostarczanym do gleby przez międzyplony?
Węgiel dostarczany przez korzenie uczestniczy w tworzeniu i stabilizacji agregatów, ale jego rola na tym się nie kończy. Część trafia do gleby jeszcze podczas wzrostu roślin wraz z wydzielinami korzeniowymi, śluzami i obumierającymi komórkami. Po zakończeniu wegetacji kolejnym jego źródłem stają się same korzenie oraz pozostała biomasa.
Związki zawierające węgiel są wykorzystywane przez mikroorganizmy. Część zostaje zużyta jako źródło energii i ostatecznie wraca do atmosfery w postaci COâ‚‚, część służy do budowy biomasy mikroorganizmów, a część przechodzi kolejne przemiany już w glebie. O tym, ile węgla rzeczywiście pozostanie po międzyplonie, decyduje więc jego dalszy los w glebie.
Jedną z możliwości jest związanie produktów tych przemian z mineralną częścią gleby. Inną - ich fizyczne zamknięcie wewnątrz agregatów, o których była mowa wcześniej. Oba mechanizmy mogą spowalniać dalsze przemiany węgla i wydłużać czas jego pozostawania w glebie. Część węgla zostaje dzięki temu w glebie dłużej, podczas gdy pozostała część stosunkowo gwałtownie wraca do obiegu.
Szczególne znaczenie ma tutaj węgiel dostarczany przez system korzeniowy, ponieważ trafia bezpośrednio w głąb gleby i ma bliski kontakt z jej cząstkami mineralnymi oraz mikroorganizmami. Dlatego oceniając to, co międzyplon pozostawił po sobie, nie można patrzeć wyłącznie na ilość biomasy widocznej nad powierzchnią pola.
Poszczególne gatunki międzyplonów różnią się ilością wytwarzanej biomasy oraz budową i zasięgiem systemu korzeniowego. Fot. M. PiśnyMiędzyplony, a próchnica. Czy zwiększają zawartość materii organicznej?
Skoro część węgla wniesionego przez międzyplon może pozostać w glebie dłużej, pojawia się pytanie, na ile przekłada się to na zasoby materii organicznej. Tutaj proste przeliczenie biomasy na próchnicę przestaje działać. Kilka ton resztek pozostawionych na hektarze nie oznacza kilku ton nowej materii organicznej w glebie.
Znaczenie ma więc regularność dopływu świeżego materiału. o ile międzyplony pojawiają się w zmianowaniu przez kolejne lata, każdorazowo pozostawiają resztki nadziemne i korzeniowe oraz dostarczają węgla podczas wzrostu. Kolejne sezony dokładają więc następne porcje, a zmiana zasobów materii organicznej staje się wynikiem wieloletniego bilansu pomiędzy dopływem węgla a tempem jego rozkładu.
Dlatego wpływ międzyplonu na materię organiczną trudno uczciwie oceniać po jednym sezonie. Zależy on od ilości wytworzonej biomasy i korzeni, częstotliwości wprowadzania międzyplonów, warunków glebowych i klimatycznych oraz dalszego sposobu prowadzenia pola. Międzyplon dostarcza materiału do budowania zasobów materii organicznej, ale o tym, ile rzeczywiście zostanie z niego w glebie, rozstrzyga bilans kolejnych lat.
Międzyplony, a susza. Czy pomagają zatrzymywać wodę w glebie?
Przy coraz częstszych okresach suszy i niedoborach wody międzyplony mogą budzić obawy. Å»ywe rośliny zużywają wodę i w warunkach suchej jesieni mogą zmniejszyć jej zapas dla kolejnej uprawy w profilu glebowym. Wobec tego obawa o wodę jest uzasadniona - szczególnie w suchych warunkach.
Wszystkie za i przeciw powinny iść jednak w parze z myśleniem o kondycji gleby na kolejne lata. A międzyplony są właśnie jednym z tych elementów, które pozwalają stopniowo budować zdolność gleby do magazynowania wody.
Niedobory wody w glebie coraz częściej ograniczają wzrost i rozwój roślin. Fot. A. Maziarek

1 godzina temu















