Głębsza uprawa, więcej przejazdów i intensywne doprawianie roli nie zawsze oznaczają lepsze warunki dla roślin. Wręcz przeciwnie, niepotrzebne zabiegi mogą przyspieszać rozkład materii organicznej, pogarszać strukturę gleby i zwiększać koszty paliwa. Tymczasem wielu rolników wykonuje je rutynowo, nie sprawdzając choćby rzeczywistej głębokości zagęszczenia. Jak ograniczyć negatywny wpływ uprawy na glebę i sprawdzić, czy gospodarstwo zyskuje, czy traci materię organiczną?
Zbyt głęboka uprawa roli. Błąd, który popełniają rolnicy
W uprawie roli warto kierować się podstawową zasadą: uprawiać tak głęboko, jak to konieczne, i jednocześnie tak płytko, jak to możliwe. W teorii wydaje się to być prostym zadaniem.
A jak to wygląda w praktyce? Podczas wykonywania zabiegów mechanicznych rolnicy najczęściej nie wykonują podstawowych czynności, chociażby takich jak ustawienie i analiza parametrów roboczych maszyn przed pracą. Wielu z nich jest przekonanych, iż uprawę roli wykonują w sposób prawidłowy.
W wielu przypadkach jest tak, iż uprawa „idzie” tak głęboko, jak ustawione jest narzędzie – a elementy regulacji są przy tym zardzewiałe od lat. Tymczasem uprawa ma znacząco negatywny wpływ na glebę – i tylko od rolników zależy, jak do niej podejdą na danym polu.
Współczesne sposoby i systemy uprawy roli (Jaskulski i Jaskulska 2016).
Jak intensywna uprawa wpływa na strukturę gleby i materię organiczną?
Sposób uprawy roli oddziałuje najsilniej – zaraz po płodozmianie – na poziom materii organicznej w glebie. Niestety, zawsze w sposób mniej lub bardziej negatywny. Podczas mechanicznej uprawy degradujemy strukturę gleby i „spalamy” materię organiczną. Najgorsza w tym przypadku jest oczywiście klasyczna orka.
Z drugiej strony uprawa roli – jak mówi sama definicja – jest potrzebna, a wręcz konieczna. Spulchnienie gleby stwarza roślinom uprawnym optymalne warunki do wzrostu i rozwoju oraz – nomen omen – podnosi kulturę roli. To najważniejsze cele, ale jest ich jednak o wiele więcej.
Uprawa roli pozwala również na odpowiednie przygotowanie łoża siewnego. Reguluje stosunki wodno-powietrzne w glebie i ogranicza jej zagęszczenie. Zabiegi mechaniczne pomagają także w zagospodarowaniu resztek pożniwnych i nawozów organicznych z glebą. Co ważne, każda uprawka pobudza nasiona chwastów do kiełkowania i niszczy ich siewki.
Wystarczy szpadel i niewielka odkrywka, by lepiej poznać stan naszej gleby. Fot. M. Piśny
Orka, uprawa bezorkowa, strip-till i siew bezpośredni. Czym się różnią?
W Polsce stosuje się różne technologie uprawy roli. Pierwsza to oczywiście klasyczna uprawa płużna, gdzie głównym narzędziem pozostaje pług, który towarzyszy nam od zarania dziejów. Ten system ma jednak największy negatywny wpływ na glebę – ale do tego jeszcze wrócimy.
Drugi system to wszelkie techniki zaliczane do uprawy bezpłużnej, która dzieli się na kilka kolejnych „gałęzi”. Pierwszą z nich jest technika całopowierzchniowa. Tu głównym narzędziem do przygotowania roli są różnego typu kultywatory lub brony talerzowe. Ten system jest z pewnością dotychczas najpopularniejszy w Polsce i zdobywający coraz szersze grono zwolenników.
Kolejno do grupy technologii bezpłużnych należy zaliczyć uprawę pasową, czyli strip-till. Głównym jej założeniem jest wysiew nasion w uprzednio spulchnione pasy – międzyrzędzia pozostają przy tym nienaruszone i najlepiej pokryte mulczem. System ten – choć jeszcze nieco mniej powszechny – z powodzeniem rozwija się w Polsce, szczególnie w uprawach szerokorzędowych.
Trzecią „odnogą” systemów bezpłużnych jest uprawa zerowa. Siew wykonuje się bezpośrednio w ściernisko po przedplonie lub w międzyplon. Ten system jest z kolei najmniej popularny w Polsce, choć w wielu innych regionach pozostaje standardem. Chociaż siew bezpośredni najmniej ingeruje w glebę, to budzi wśród wielu kontrowersje, między innymi ze względu na konieczność stosowania herbicydów totalnych.
Dlaczego intensywna uprawa roli ogranicza liczebność dżdżownic?
W klasycznej uprawie orkowej – przez intensywność mieszania i „spalanie” materii organicznej – następuje zmniejszenie dopływu naturalnego pokarmu dla dżdżownic. Tym samym ilość pożytecznych bezkręgowców na polu uprawnym drastycznie spada. W konsekwencji prowadzi to do zaburzenia naturalnych procesów spulchniania, napowietrzenia oraz niszczenia naturalnych porów glebowych.
Jak mechaniczna uprawa przyspiesza rozkład materii organicznej?
Każdy zabieg uprawy roli – w wyniku mechanicznego spulchniania i mieszania – napowietrza glebę. Z kolei tlen bierze udział w procesach rozkładu materii organicznej, które uwalniają zgromadzony węgiel do atmosfery. Tym samym im więcej tlenu dostarczymy, tym te procesy przebiegają intensywniej – często w sposób niepożądany.
Wobec tego orka, która intensywnie miesza i odwraca glebę, będzie najbardziej ją degradowała. Z drugiej strony kultywatory do uprawy bezorkowej całopowierzchniowej – coraz częściej wykorzystywane przez polskich rolników – równie podobnie oddziałują na rolę. Mimo wszystko w tej technologii na powierzchni pozostaje więcej resztek pożniwnych, które pełnią wiele ważnych dla zdrowia gleby funkcji.
Tab. 1. Wskaźnik reprodukcji i degradacji materii organicznej wg Heylanda
| Zabieg | Jednostka | Wskaźnik |
| Podorywka | 10 cm | -10 |
| Doprawianie | 10 cm | -10 |
| Kultywatorowanie | 15 cm | -15 |
| Orka płytka | 15 cm | -15 |
| Orka głęboka | 25 cm | -25 |
| Biomasa | ||
| Resztki pożniwne | 1 ha | +20 |
| Słoma | 10 t | +77 |
| Obornik | 10 t | +25 |
| Gnojowica | 10 t | +16 |
| Międzyplon | 10 t | +12 |
| Liście buraczane | 10 t | +9 |
Opracowanie – dr inż. Stanisław Świtek, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
Jak obliczyć bilans materii organicznej w glebie metodą Heylanda?
Bilans materii organicznej w glebie można wyliczyć z pomocą metody Heylanda. Zakłada ona, iż każdy centymetr głębokości uprawy to jeden punkt jej degradacji. W przypadku wykonania orki lub uprawy kultywatorem na 20 centymetrów „tracimy” po 20 punktów. W praktyce to jednak mało trafne porównanie. System liczenia opracowany przez Heylanda jest wobec tego uznawany często za nieprecyzyjny i nie w pełni obiektywny. Nie oznacza to jednak, iż jest nieprzydatny.
W omawianej metodzie uwzględniamy także dopływ materii organicznej do gleby w postaci biomasy. Zalicza się do niej resztki pożniwne, słomę, nawozy organiczne oraz międzyplony. Każdy z nich wprowadza do gleby dodatkowe źródło materii organicznej, a w rozrachunku punkty dodatnie.
Wyliczenie bilansu to czynność bagatelna. Wykona ją bez problemu każdy z nas, a uzyskane wyniki dadzą nam – być może – nowe spojrzenie na to, co robimy często rutynowo przez cały sezon. Bilans warto wykonać nie tylko dla jednego pola i roku uprawy, ale dla całego gospodarstwa i cyklu zmianowania.
Wynik dodatni w bilansie będzie świadczył o potencjalnym zwiększeniu zawartości materii organicznej w glebie. Tym samym doprowadzamy do polepszenia jej żyzności i naturalnej kondycji. Końcowa wartość ujemna świadczy natomiast o zubożeniu gleby, a choćby silnej degradacji. W zależności od rodzaju i kategorii agronomicznej proces degradacji może trwać przez okres kilkunastu, a choćby kilku lat. Każda gleba – mówiąc kolokwialnie – podda się, jeżeli będziemy „jechać” nieustannie na minusie.
Każdy zabieg uprawowy oddziałuje na adekwatności fizyczne gleby. Fot. M. PiśnyUprawa: pszenica ozima ze słomą pozostawioną na polu.
1. Wpływ zabiegów uprawowych na bilans materii organicznej
Podorywka: -5
Orka głęboka: -25
Doprawianie roli: -10
Łączny wpływ zabiegów uprawowych:
(-5) + (-25) + (-10) = -40
2. Wpływ słomy i resztek pożniwnych
Pozostawiona słoma (5 t): +38,5
Resztki pożniwne: +20
Łączny wkład materii organicznej:
38,5 + 20 = +58,5
3. Obliczenie końcowego bilansu
Bilans końcowy = wkład materii organicznej − straty wynikające z zabiegów uprawowych
58,5 – 40 = +18,5
Wniosek
Bilans materii organicznej jest dodatni i wynosi +18,5.
W przedstawionym przykładzie ilość materii organicznej wnoszonej do gleby wraz ze słomą i resztkami pożniwnymi przewyższa straty związane z zabiegami uprawowymi.
Jak dobrać głębokość uprawy i prawidłowo wykonać głęboszowanie?
Nie popadajmy jednak w skrajności. Każdy zabieg to swego rodzaju zło konieczne. W przypadku polskich gleb nie możemy pozwolić sobie na całkowitą rezygnację z uprawy – bynajmniej nie na ten moment. Do tego potrzebna nam jest próchnica i to najlepiej na poziomie kilkunastu procent.
Warto jednak pamiętać, żeby określać poziom głębokości upraw – co podkreślano już na wstępie. Szczególne znaczenie ma to przy likwidacji podeszwy płużnej. Warto poświęcić czas i wyjść z kabiny ciągnika. Chodząc po polu – z pomocą najprostszego penetrometru – możemy ocenić, na jakiej głębokości występuje zagęszczenie. Warto określić też jego grubość i ustawić głębosz tak, aby pracował poniżej tej warstwy.
Bez sprawdzenia gleby głęboszowanie może okazać się nieskuteczne. jeżeli zagęszczenie zaczyna się na głębokości 40 cm, a my pracujemy na 35 cm, nie rozwiążemy problemu. Wystarczy odpowiednio ustawić maszynę, by uniknąć niepotrzebnego zużycia paliwa i czasu. To właśnie dlatego niektórzy rolnicy twierdzą, iż „głęboszowanie nic nie daje” – problemem często nie jest sam zabieg, ale jego niewłaściwe wykonanie.
Uprawa bezorkowa a próchnica. Jak ograniczyć straty materii organicznej?
Nie należy bezpośrednio porównywać skutków głębokiej uprawy bezorkowej całopowierzchniowej czy pasowej do klasycznej orki. W systemach uproszczonych pozostaje na powierzchni gleby mulcz. Czy będzie go mało czy dużo, zależy już od samej intensywności uprawy. Resztki pożniwne spowalniają, a choćby zatrzymują obieg węgla. W takim środowisku nad procesem mineralizacji zaczyna przeważać humifikacja, czyli przemiana resztek roślinnych w próchnicę.
Ekoschemat Uproszczone systemy uprawy. Czy dopłaty sprzyjają ochronie gleby?
Zachętą do zmiany sposobu uprawy roli są między innymi ekoschematy, a szczególnie pakiet „Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi”. Dużą popularnością wśród rolników cieszy się jedno z wchodzących w jego skład działań – „Uproszczone systemy uprawy”. Zachęca ono do rezygnacji z uprawy płużnej, oferując za to punkty, które następnie przekładają się na wysokość dopłat w ramach ekoschematu – jest tylko pewien problem.
Ekoschematy wiążą się z jednorocznymi zobowiązaniami, dlatego bez większego wysiłku można tak zaplanować następstwo roślin w płodozmianie, aby raz na kilka lat zrezygnować z orki akurat w danym roku kalendarzowym. Orkę można oczywiście wykonać później, wiosną, przyczyniając się tym samym do jeszcze większej degradacji gleby, ponieważ orka wiosenna jest z reguły bardziej szkodliwa niż jesienna.
Logiczne wydaje się, iż uprawa bezorkowa powinna być prowadzona w gospodarstwie, które zdecydowało się na udział w tym ekoschemacie w sposób ciągły – każdego roku. Takie podejście sprzyjałoby konsekwentnemu wdrażaniu praktyk służących ochronie gleby, zamiast ograniczać się do spełnienia wymagań w wybranym roku. To jednak temat na zupełnie osobny artykuł.
Zbyt intensywna uprawa gleby. Jak ograniczyć niepotrzebne zabiegi?
Oczywiście, iż mogą, a wręcz muszą. I to nie tylko w kwestii tego, co robią, ale również tego, jak to robią. W końcu to oni są na pierwszej linii frontu, odpowiadają za swój warsztat pracy i to najczęściej oni decydują o ustawieniach maszyn.
Podzielę się w tym miejscu pewnymi przemyśleniami. Kiedyś, podczas rozmowy z agronomem jednego z gospodarstw, doszliśmy do wniosku – być może oczywistego, ale kluczowego: polscy rolnicy uprawiają glebę zbyt często, zbyt intensywnie i zbyt głęboko. W efekcie niepotrzebnie wydają pieniądze na paliwo i amortyzację maszyn, tracąc przy tym swój czas. Co gorsza, przyczyniają się do degradacji gleby i zmniejszania zawartości materii organicznej.
W tym sezonie często – niestety, po raz kolejny – można spotkać pola, na których wierzchnia warstwa gleby przypomina mąkę. Nie dziwmy się więc, iż później wiatr hula po polach i wyrządza szkody, a woda „ucieka” z gleby jak przez sito. Nadmierne rozdrobnienie jej struktury sprawia, iż staje się ona bardziej podatna na erozję wietrzną i wodną, a także traci zdolność do efektywnego zatrzymywania wody.
Jak zaplanować uprawę roli w kolejnym sezonie?
Przed nami zima i chwila wytchnienia. Warto jednak wykorzystać ten czas na przemyślenia i podjęcie konkretnych decyzji, chociażby dotyczących modernizacji parku maszynowego. Zastanówmy się również nad zasadnością wykonywanych zabiegów uprawowych. Czy wszystkie są rzeczywiście potrzebne? Czy zawsze musimy pracować tak głęboko i intensywnie?
Spróbujmy w nadchodzącym sezonie ograniczyć liczbę i intensywność zabiegów, choćby na części gruntów. Takie zmiany mogą przynieść korzyści nie tylko naszym portfelom, ale przede wszystkim glebie, która z pewnością odwdzięczy się lepszą strukturą i większą zdolnością do zatrzymywania wody.
Bluza rozpinana „Nie dam się zaorać”
Koszulka „Nie dam się zaorać”
Deszczomierz Premium

2 godzin temu
















