Ryzyko w rolnictwie rośnie z roku na rok. Jak dziś chronić gospodarstwo?

Ryzyko w sensie ekonomicznym odnosi się do sytuacji, w których – mimo braku pewności co do pojedynczego zdarzenia – jesteśmy w stanie określić ilościowe prawdopodobieństwo jego wystąpienia. Można to zrobić na dwa sposoby. Pierwszym z nich jest określenie prawdopodobieństwa a priori, które opiera się na czystych obliczeniach matematycznych i logice, gdzie szanse na wystąpienie danego zdarzenia są znane z góry bez konieczności odwoływania się do doświadczenia. Drugim sposobem jest wyznaczenie prawdopodobieństwa statystycznego, bazującego na empirycznej analizie danych historycznych zgromadzonych z dużej liczby podobnych przypadków. Pozwala to na wyciągnięcie wniosków o powtarzalności zjawisk takich jak pożary czy gradobicia w konkretnym regionie na przestrzeni lat. Aby skutecznie przeciwdziałać negatywnym skutkom tych zjawisk, niezbędna jest identyfikacja ich źródeł.

Podział ryzyka w rolnictwie:

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Näther M., Theuvsen L.: Risikomanagement im Pferdebetrieb, (Göttingen, 2012).

Zarządzanie gospodarstwem nie może ograniczać się jedynie do zapewniania odpowiednich warunków produkcyjnych czy spełniania określonych norm i wymogów, ale musi uwzględniać również sferę finansową, prawną oraz kapitał ludzki. Identyfikacja tych ryzyk jest pierwszym krokiem do wyboru odpowiedniej strategii – od działań technicznych po zaawansowane instrumenty ubezpieczeniowe.

W rolnictwie z ryzykiem mamy do czynienia wtedy, gdy zdarzenie można wycenić i ubezpieczyć. Dzięki ubezpieczeniom lub łączeniu wielu podobnych przypadków, niepewność jednostkowa zostaje przekształcona w mierzalny i stały koszt prowadzenia działalności.

Podział ubezpieczeń:

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Witkowska J.: Ubezpieczenie jako narzędzie ograniczające ryzyko w działalności rolniczej (2023).

System ubezpieczeń pełni rolę zewnętrznego transferu ryzyka. Podczas gdy ubezpieczenia obowiązkowe stanowią fundament bezpieczeństwa wymagany przez państwo, ubezpieczenia dobrowolne pozwalają rolnikowi na dopasowanie ochrony do rodzaju działalności.

W przeciwieństwie do ryzyka, prawdziwej niepewności nie da się wyeliminować dzięki polis ubezpieczeniowych ani prostych metod statystycznych. To właśnie ona nadaje działalności gospodarczej charakter przedsiębiorstwa. Zysk rolnika-przedsiębiorcy jest wynagrodzeniem za podejmowanie decyzji i branie na siebie odpowiedzialności w warunkach, których wyniku nie da się matematycznie wyliczyć. Zrozumienie, które aspekty produkcji są ubezpieczalnym ryzykiem, a które nieuniknioną niepewnością rynkową, to pierwszy krok do budowy nowoczesnej strategii zarządzania gospodarstwem.

Zarządzanie ryzykiem w rolnictwie to proces wielowymiarowy, wymagający od producentów rolnych łączenia doświadczenia, wiedzy agronomicznej, zootechnicznej oraz odpowiednich instrumentów finansowych i nowoczesnych rozwiązań organizacyjnych z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych. Współczesne gospodarstwo rolne funkcjonuje w warunkach rosnącej zmienności – zarówno klimatycznej, jak i rynkowej – dlatego skuteczne ograniczanie ryzyka staje się jednym z kluczowych elementów jego trwałości i konkurencyjności. W praktyce strategie zarządzania ryzykiem można podzielić na dwa uzupełniające się nurty: działania podejmowane wewnątrz gospodarstwa oraz korzystanie z zewnętrznych mechanizmów transferu ryzyka. Dopiero ich świadome połączenie tworzy spójny i odporny system zarządzania.

Strategie wewnętrzne

Podstawą zarządzania ryzykiem jest wzmacnianie odporności gospodarstwa poprzez działania realizowane własnymi zasobami. To właśnie one stanowią pierwszą linię obrony przed skutkami niekorzystnych zdarzeń.

Jednym z najważniejszych sposobów zarządzania ryzykiem w gospodarstwie jest dywersyfikacja produkcji, polegająca na różnicowaniu kierunków działalności. Gospodarstwa łączące produkcję roślinną i zwierzęcą, uprawiające różne gatunki roślin lub rozwijające działalność pozarolniczą (np. agroturystykę, przetwórstwo) są mniej podatne na wahania dochodów. Straty w jednym segmencie mogą być kompensowane przez zyski w innym, co stabilizuje sytuację finansową.

Istotną rolę odgrywa również elastyczność produkcji, czyli zdolność dostosowania się do zmieniających warunków. Obejmuje ona m.in. dobór odmian roślin odpornych m.in. na suszę, przymrozki czy choroby, zmianę terminów siewu i zbiorów, stosowanie nowoczesnych technologii (rolnictwo precyzyjne, systemy monitoringu pogody) czy optymalizację zużycia środków produkcji. Działania te mają charakter prewencyjny – ograniczają prawdopodobieństwo wystąpienia strat jeszcze przed ich pojawieniem się.

Kolejnym filarem jest budowanie rezerw finansowych, określane jako samoubezpieczenie. Polega ono na gromadzeniu oszczędności oraz utrzymywaniu bezpiecznego poziomu zadłużenia. Dzięki temu gospodarstwo jest w stanie samodzielnie pokryć drobne, ale często występujące straty, bez konieczności korzystania z zewnętrznego finansowania. W praktyce oznacza to także większą stabilność w sytuacjach kryzysowych.

Warto podkreślić, iż coraz większe znaczenie zyskują również działania związane z zarządzaniem wiedzą i informacją – analiza danych pogodowych, korzystanie z doradztwa rolniczego czy systemów wczesnego ostrzegania przed zagrożeniami (np. agrofagami).

W przypadku zdarzeń o dużej skali, takich jak klęski żywiołowe czy gwałtowne załamania rynkowe, możliwości pojedynczego gospodarstwa są niewystarczające. Wówczas konieczne staje się przeniesienie części ryzyka na inne podmioty – rynek finansowy lub państwo.
Najważniejszym narzędziem są ubezpieczenia rolnicze, w szczególności ubezpieczenia dotowane. W Polsce system ten odgrywa kluczową rolę w stabilizacji dochodów rolników. Obowiązek ubezpieczenia części upraw przy korzystaniu z dopłat bezpośrednich oraz dopłaty państwa do składek, znacząco zwiększają dostępność tego instrumentu. Ubezpieczenia pozwalają przekształcić nieprzewidywalne straty w przewidywalny koszt działalności.

Drugą grupę narzędzi stanowią instrumenty zarządzania ryzykiem cenowym, takie jak kontrakty forward i futures. Dzięki nim rolnik może z wyprzedzeniem ustalić cenę sprzedaży swoich produktów lub zabezpieczyć marżę. Choć wymagają one większej wiedzy ekonomicznej, stanowią skuteczne narzędzie ograniczania wpływu wahań rynkowych.
Coraz większego znaczenia nabiera także rolnictwo kontraktowe, oparte na długoterminowej współpracy z przetwórcami lub odbiorcami. Umowy kontraktacyjne często gwarantują zbyt produktów po ustalonej cenie lub zawierają mechanizmy dzielenia ryzyka cenowego (np. tzw. „okna cenowe”). Tego typu rozwiązania zwiększają przewidywalność dochodów i ułatwiają planowanie produkcji.

Do zewnętrznych form wsparcia można zaliczyć również:

• pomoc publiczną w sytuacjach kryzysowych (np. susza),
• fundusze stabilizacyjne i wzajemnościowe,
• kredyty preferencyjne i instrumenty płynnościowe.

W ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej (PS WPR) na lata 2023–2027 priorytetem stało się ograniczenie wpływu zjawisk losowych na rentowność produkcji rolniczej. Interwencje I.12.1 Dopłaty do składek ubezpieczenia zwierząt gospodarskich oraz I.12.2 Dofinansowanie Funduszy Wzajemnościowych bezpośrednio dotyczą zarządzania ryzykiem. Ich głównym celem jest stabilizacja dochodów rolniczych poprzez systemowe wsparcie ubezpieczeń i funduszy wzajemnościowych. Wspierane są również działania prewencyjne w ramach interwencji I.10.3 Inwestycje zapobiegające rozprzestrzenianiu się ASF, z której finansowana jest budowa systemów nawadniających oraz infrastruktury bioasekuracyjnej chroniącej stada przed chorobami. Z kolei interwencja I.10.1.1 Inwestycje w gospodarstwach rolnych zwiększające konkurencyjność (dotacje) umożliwia rolnikom wdrażanie technologii rolnictwa precyzyjnego, w tym stacji meteorologicznych oraz monitoringu satelitarnego, co pozwala na wczesne wykrywanie zagrożeń i szybszą reakcję na zmieniające się warunki.

Klucz do skuteczności

Współczesne podejście do zarządzania ryzykiem w rolnictwie opiera się na integracji różnych strategii. Żadne pojedyncze narzędzie nie jest wystarczające – dopiero ich odpowiednie połączenie pozwala osiągnąć trwałą stabilność. Zgodnie z koncepcją bilansowania ryzyka, ograniczenie jednego rodzaju ryzyka (np. poprzez ubezpieczenia) może skłaniać rolników do podejmowania bardziej ambitnych decyzji inwestycyjnych. W efekcie dobrze zarządzane ryzyko nie tylko chroni gospodarstwo, ale również sprzyja jego rozwojowi.

Kluczowe znaczenie ma indywidualne podejście – wybór strategii zależy od:

• skali i struktury produkcji,
• sytuacji finansowej gospodarstwa,
• doświadczenia i skłonności rolnika do podejmowania ryzyka,
• warunków lokalnych (klimat, rynek, infrastruktura).

Jak lepiej zarządzać ryzykiem?

Aby zwiększyć skuteczność zarządzania ryzykiem, warto podejmować działania wzmacniające zarówno stabilność finansową, jak i organizacyjną gospodarstwa. W szczególności istotne jest prowadzenie rachunkowości rolnej i regularnej analizy finansowej, które umożliwiają szybkie wykrywanie potencjalnych zagrożeń i podejmowanie trafniejszych decyzji.

Duże znaczenie ma także korzystanie z nowoczesnych narzędzi cyfrowych, takich jak aplikacje pogodowe czy systemy wspierające zarządzanie gospodarstwem, które ułatwiają bieżące reagowanie na zmieniające się warunki. Warto również rozważyć współpracę w ramach grup producentów rolnych, co zwiększa siłę negocjacyjną oraz ogranicza ryzyko związane z wahaniami rynku.

Nie bez znaczenia pozostaje planowanie sukcesji, które pozwala zapewnić ciągłość funkcjonowania gospodarstwa i ograniczyć ryzyka związane z kapitałem ludzkim. Uzupełnieniem tych działań powinny być inwestycje w retencję wody oraz rozwiązania wspierające adaptację do zmian klimatu.

Kluczowe jest również utrzymywanie stałej współpracy z doradcami rolniczymi i instytucjami finansowymi, co pozwala lepiej dostosować strategie zarządzania ryzykiem do aktualnych warunków rynkowych i produkcyjnych.

Wiktoria Smulska, Kamil Romaniak

CDR Oddział w Poznaniu